{"id":7037,"date":"2026-05-18T11:51:14","date_gmt":"2026-05-18T11:51:14","guid":{"rendered":"https:\/\/stsophia.us\/?p=7037"},"modified":"2026-05-18T11:55:51","modified_gmt":"2026-05-18T11:55:51","slug":"patriarcha-josyf-slipyj-i-polska-do-r-de","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/patriarcha-josyf-slipyj-i-polska-do-r-de\/","title":{"rendered":"Patriarcha Josyf Slipyj i Polska: do \u017ar\u00f3de\u0142"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Patriarcha Josyf Slipyj i Polska: do \u017ar\u00f3de\u0142<\/h1>

Posta\u0107 patriarchy Josyfa Slipyja w kontek\u015bcie jego kontakt\u00f3w z Polsk\u0105 jest stosunkowo ma\u0142o na\u015bwietlona w historiografii obu narod\u00f3w. Jest to temat zar\u00f3wno wdzi\u0119czny, jak i trudny, gdy\u017c wymaga dotkni\u0119cia bolesnych kwestii historycznych, zwi\u0105zanych z dziejami polsko-ukrai\u0144skimi w XIX i XX wieku. Przyw\u00f3dca Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, kard. Josyf Slipyj (1892-1984), przewodzi\u0142 wsp\u00f3lnocie, kt\u00f3ra historycznie i geograficznie le\u017cy mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem[1]<\/a>.<\/p>

Wybitny historyk Robert Conquest (1917-2015), specjalista w tematyce sowieckiej XX wieku i autor ksi\u0105\u017cki The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine<\/em> (\u2018\u017bniwa smutku. Sowiecka kolektywizacja i terror-g\u0142\u00f3d\u2019) wypowiada\u0142 si\u0119 o barierach w relacjach mi\u0119dzy Ukrain\u0105 a Zachodem w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eWydaje si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wnym powodem, dla kt\u00f3rego opisywanymi tu wydarzeniami[2]<\/a> Zach\u00f3d nigdy tak naprawd\u0119 nie by\u0142 zainteresowany, by\u0142o niezrozumienie lub nieznajomo\u015b\u0107 si\u0142y ukrai\u0144skich uczu\u0107 narodowych, ukrai\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci narodowej. W du\u017cej mierze wynika\u0142o to z faktu, \u017ce w obecnym stuleciu niepodleg\u0142e pa\u0144stwo ukrai\u0144skie przetrwa\u0142o zaledwie kilka lat (a potem istnia\u0142o z przerwami) i nie zdo\u0142a\u0142o stworzy\u0107 podstaw pod swoje istnienie \u2013 ani fizycznie, ani w globalnej \u015bwiadomo\u015bci. R\u00f3wna terytorialnie Francji i przewy\u017cszaj\u0105ca pod wzgl\u0119dem liczby ludno\u015bci Polsk\u0119, Ukraina by\u0142a jednym z najwi\u0119kszym kraj\u00f3w europejskich, kt\u00f3re w okresie mi\u0119dzywojennym nie uzyska\u0142y niepodleg\u0142o\u015bci (z wyj\u0105tkiem kr\u00f3tkiego okresu)\u201d[3]<\/a>. Kontynuuj\u0105c, Conquest twierdzi: \u201eNa Zachodzie niewiele wiedziano o niezale\u017cnej ukrai\u0144skiej tradycji kulturowej (\u2026). Historycznie rzecz bior\u0105c, Ukrai\u0144cy to staro\u017cytny nar\u00f3d, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 wszelkie przeciwno\u015bci losu\u201d[4]<\/a>.<\/p>

Nie zamierzamy w pe\u0142ni wyczerpa\u0107 tak obszernego tematu, ale spr\u00f3bujemy z perspektywy geopolitycznej i historycznej spojrze\u0107 na kontakty kard. Josyfa Slipyja z Polsk\u0105. Pomoc\u0105 pos\u0142u\u017c\u0105 dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a i dokumenty, a zw\u0142aszcza nieliczne utwory literackie i korespondencja patriarchy z polskimi cz\u0142onkami Ko\u015bcio\u0142a katolickiego.<\/p>

\u00a0<\/strong>Josyf Slipyj i Karol Wojty\u0142a<\/span><\/p>

18 maja 1920 r. w Wadowicach ko\u0142o Krakowa w rodzinie porucznika polskiej armii Karola Wojty\u0142y (1879-1941) i nauczycielki Emilii z Kaczorowskich (1884-1929) przysz\u0142o na \u015bwiat trzecie dziecko. By\u0142 to syn, kt\u00f3remu na chrzcie \u015bw. rodzice dali imiona Karol J\u00f3zef. W tym samym czasie ukaza\u0142o si\u0119 znakomite dzie\u0142o 28-letniego w\u00f3wczas ks. Josyfa Slipyja pt. Nauka o Naj\u015bwi\u0119tszej Tr\u00f3jcy patriarchy bizantyjskiego Focjusza<\/em>, opublikowane w j\u0119zykach francuskim, niemieckim i angielskim. W listopadzie tego samego 1920 r. ks. Josyf Slipyj kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w Rzymie na uniwersytetach Gregorianum (dwuletni kurs teologiczny), Angelicum i w Instytucie Wschodnim. Tam m.in. dog\u0142\u0119bnie poznawa\u0142 j\u0119zyki niemiecki, francuski, w\u0142oski, rosyjski, polski i angielski.<\/p>

To w\u0142a\u015bnie w Rzymie, podczas II Soboru Watyka\u0144skiego po raz pierwszy przeci\u0119\u0142y si\u0119 \u015bcie\u017cki tych wielkich syn\u00f3w dw\u00f3ch narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich. I w\u0142a\u015bnie tam, w kolebce zachodniego chrze\u015bcija\u0144stwa, wiele lat p\u00f3\u017aniej Jan Pawe\u0142 II, ju\u017c jako papie\u017c, odprowadzi\u0142 kard. Josyfa Slipyja na wieczny spoczynek. \u0141\u0105czy\u0142o ich wiele: g\u0142\u0119boka wiara w Boga, \u017cywy duch misjonarski i ekumeniczny, doskona\u0142a znajomo\u015b\u0107 wielu j\u0119zyk\u00f3w, pragnienie wiedzy, patriotyzm, walka o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107 religijn\u0105, odwaga. Zar\u00f3wno polski papie\u017c, jak i ukrai\u0144ski patriarcha byli inwigilowani i n\u0119kani przez s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa systemu komunistycznego. Josyf Slipyj przeszed\u0142 przez piek\u0142o gu\u0142agu, za\u015b Karol Wojty\u0142a od 1953 r. by\u0142 pod sta\u0142\u0105 obserwacj\u0105 SB. Obu po\u0142\u0105czy\u0142a tak\u017ce literatura. Kiedy w 1963 r. ukaza\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 australijskiego pisarza Morrisa Westa Sanda\u0142y rybaka<\/em>, diaspora ukrai\u0144ska natychmiast rozpozna\u0142a w literackim papie\u017cu Cyrylu Lakocie wi\u0119\u017ania syberyjskich oboz\u00f3w, kt\u00f3rym by\u0142 kard. Josyf Slipyj.<\/p>

Kiedy w 1978 r. na Stolic\u0119 Piotrow\u0105 zosta\u0142 wybrany Karol Wojty\u0142a, \u015bwiat przypomnia\u0142 sobie zar\u00f3wno powie\u015b\u0107, jak i jej ekranizacj\u0119 z 1968 r. w re\u017cyserii Michaela Andersona. Sta\u0142o si\u0119 tak dlatego, \u017ce w\u0142a\u015bnie w tej ksi\u0105\u017cce S\u0142owianin po raz pierwszy w historii Ko\u015bcio\u0142a zostaje papie\u017cem. Dziennikarze szukali w s\u0142owach Morrisa Westa przepowiedni o wyborze Karola Wojty\u0142y na nast\u0119pc\u0119 \u015bw. Piotra. John J. Hopkins pisa\u0142, \u017ce \u201ew 1968 r., 10 lat przed wyborem papie\u017ca Jana Paw\u0142a II, Anthony Quinn zagra\u0142 w filmie Sanda\u0142y rybaka<\/em> (\u2026). Zadziwiaj\u0105cym zbiegiem okoliczno\u015bci 10 lat p\u00f3\u017aniej, po raz pierwszy od czterystu lat w historii Ko\u015bcio\u0142a, na Stolic\u0119 Apostolsk\u0105 zosta\u0142 wybrany nie-W\u0142och, Karol Wojty\u0142a z Polski, kt\u00f3rego \u017cycie kszta\u0142towa\u0142y okrucie\u0144stwa nazizmu i komunizmu\u201d[5]<\/a>.<\/p>

Jest oczywiste, \u017ce taka interpretacja nie jest w\u0142a\u015bciwa. Jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 dr Andrzej Kania: \u201eod chwili wyboru na Stolic\u0119 Apostolsk\u0105 polskiego kardyna\u0142a Karola Wojty\u0142y, arcybiskupa krakowskiego, g\u0142\u00f3wnego bohatera powie\u015bci Morrisa Westa Sanda\u0142y Rybaka<\/em>, kt\u00f3ra ujrza\u0142a \u015bwiat\u0142o dzienne w 1963 r., b\u0142\u0119dnie uto\u017csamiano z osob\u0105 dzi\u015b B\u0142ogos\u0142awionego Jana Paw\u0142a II. Takie por\u00f3wnanie traci bowiem ca\u0142\u0105 ostro\u015b\u0107 odniesienia do historii \u017cycia arcybiskupa lwowskiego, kt\u00f3ry [w powie\u015bci] staje si\u0119 przyw\u00f3dc\u0105 Ko\u015bcio\u0142a powszechnego, a tak\u017ce dylematu, kt\u00f3ry ten wyb\u00f3r m\u00f3g\u0142by sprowokowa\u0107 w \u0142onie ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a katolickiego\u201d[6]<\/a>.<\/p>

Mimo \u017ce relacje mi\u0119dzy tymi lud\u017ami wielkiej wiary nie by\u0142y pozbawione trudno\u015bci lub nieporozumie\u0144, niezaprzeczalny pozostaje fakt g\u0142\u0119bokiego wzajemnego szacunku, \u201enieustannej \u017cyczliwo\u015bci\u201d[7]<\/a>, \u201ebraterskiej\u2026 sympatii\u201d[8]<\/a> mi\u0119dzy Janem Paw\u0142em II a kard. Josyfem Slipyjem.<\/p>

11 pa\u017adziernika 1963 r. Karol Wojty\u0142a i Josyf Slipyj uczestniczyli w 46. sesji II Soboru Watyka\u0144skiego. Tego dnia abp Slipyj wyg\u0142osi\u0142 przem\u00f3wienie, kt\u00f3re zgodnie z regulaminem mia\u0142o trwa\u0107 10 minut. \u201ePrzem\u00f3wienie metropolity Josyfa Slipyja trwa\u0142o oko\u0142o 20 minut i by\u0142o wys\u0142uchane z niezwyk\u0142\u0105 uwag\u0105 przez wszystkich obecnych. Wyr\u00f3\u017cnia\u0142o si\u0119 jasno\u015bci\u0105 idei i g\u0142\u0119bi\u0105 teologicznej argumentacji, przekazywanych wyra\u017anym, dono\u015bnym, zdecydowanym g\u0142osem. Ojcowie soboru widzieli przed sob\u0105 nie tylko heroicznego wyznawc\u0119 wiary, ale tak\u017ce g\u0142\u0119bokiego teologa i wielkiego pasterza, kt\u00f3ry rozumie wszystkie wsp\u00f3\u0142czesne problemy Ko\u015bcio\u0142a Chrystusowego i o\u015bwietla je \u015bwiat\u0142em cierpi\u0105cego Ko\u015bcio\u0142a ukrai\u0144skiego oraz wszystkich tych, kt\u00f3rzy cierpi\u0105 razem z nim (\u2026). Wprowadzono na soborze wniosek podniesienia metropolii kijowsko-halickiej do godno\u015bci patriarchalnej\u201d[9]<\/a> \u2013 pisa\u0142 bp Andrij Sapelak. Zaznaczy\u0142 przy tym, \u017ce wielu obecnych na sesji biskup\u00f3w uzna\u0142o za honor, aby osobi\u015bcie podzi\u0119kowa\u0107 wi\u0119\u017aniowi sowieckich \u0142agr\u00f3w, zrobi\u0107 sobie z nim wsp\u00f3lne zdj\u0119cie, a nawet uca\u0142owa\u0107 jego d\u0142o\u0144. Wyst\u0105pienie o \u201eg\u00f3rach trup\u00f3w i rzekach krwi\u201d, kt\u00f3re nar\u00f3d ukrai\u0144ski po\u015bwi\u0119ci\u0142 za wierno\u015b\u0107 Stolicy Apostolskiej, zwr\u00f3ci\u0142o r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 krakowskiego biskupa pomocniczego Karola Wojty\u0142y, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej wielokrotnie cytowa\u0142 te s\u0142owa abpa Slipyja.<\/p>

Kardyna\u0142owie Karol Wojty\u0142a i Josyf Slipyj spotkali si\u0119 tak\u017ce poza murami Watykanu. W lutym 1973 r. obaj wzi\u0119li udzia\u0142 w Kongresie Eucharystycznym w Canberze w Australii. W tym samym roku podczas wschodniej liturgii w bazylice \u015bw. Piotra w Rzymie ks. Iwan Hrynioch po raz pierwszy wymieni\u0142 imi\u0119 abpa Josyfa jako patriarchy[10]<\/a>. W 1975 r. Karol Wojty\u0142a i Josyf Slipyj wsparli inicjatyw\u0119 ks. Feliksa Bednarskiego OP, zmierzaj\u0105c\u0105 do nawi\u0105zania wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy teologami ukrai\u0144skimi i polskimi w ramach Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Filozofii Chrze\u015bcija\u0144skiej[11]<\/a>.<\/p>

Od 1975 r. kard. Slipyj podpisywa\u0142 dokumenty jako patriarcha, jednak kwestia oficjalnego uznania patriarchatu pozostawa\u0142a nadal bolesna i nierozwi\u0105zana a\u017c do ko\u0144ca jego \u017cycia.<\/p>

Josyf Slipyj i Jan Pawe\u0142 II: \u015bwiat\u0142o ze Wschodu<\/h1>

Kilka lat p\u00f3\u017aniej, 21 pa\u017adziernika 1978 r. na placu \u015bw. Piotra odbywa\u0142a si\u0119 inauguracja pontyfikatu Jana Paw\u0142a II. Kardyna\u0142owie oddawali ho\u0142d nowo wybranemu papie\u017cowi. Jednym z pierwszych, kt\u00f3rzy podeszli do papie\u017ca, by\u0142 prymas Polski, kard. Stefan Wyszy\u0144ski. Uwag\u0119 \u015bwiata przyku\u0142 niespodziewany gest: papie\u017c nagle wsta\u0142, podni\u00f3s\u0142 prymasa z kolan i u\u015bcisn\u0105\u0142 go czule. Ta bezprecedensowa w historii papiestwa scena wywo\u0142a\u0142a tak wielki szok, \u017ce niezauwa\u017cony zosta\u0142 podobny gest Jana Paw\u0142a II wobec hierarchy w z\u0142oconych szatach liturgicznych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w wschodnich. Tym hierarch\u0105 by\u0142 kard. Josyf Slipyj, zwierzchnik Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego, uwolniony z sowieckich \u0142agr\u00f3w dzi\u0119ki staraniom papie\u017ca Jana XXIII i prezydenta USA Johna Kennedy\u2019ego.<\/p>

Gdy Jan Pawe\u0142 II podnosi\u0142 z kolan kard. Slipyja, wyrazi\u0142 w ten spos\u00f3b szacunek nie tylko wobec bohaterskiego hierarchy, kt\u00f3ry odrzuci\u0142 propozycj\u0119 w\u0142adz sowieckich, aby obj\u0105\u0107 przewodnictwo w patriarchacie moskiewskim w zamian za zdrad\u0119 Stolicy Apostolskiej. By\u0142 to tak\u017ce akt szacunku wobec wszystkich kap\u0142an\u00f3w i milion\u00f3w wiernych, wobec ca\u0142ego niez\u0142omnego Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego, kt\u00f3ry po lwowskim pseudo-synodzie z 1946 r. zosta\u0142 zepchni\u0119ty do katakumb[12]<\/a>. Wiele lat p\u00f3\u017aniej, podczas swojej pielgrzymki na Ukrain\u0119 w 2001 r. papie\u017c Jan Pawe\u0142 II ponownie odda\u0142 ho\u0142d temu Ko\u015bcio\u0142owi, beatyfikuj\u0105c 28 m\u0119czennik\u00f3w za wiar\u0119 (w tym 27 tzw. nowom\u0119czennik\u00f3w greckokatolickich): biskup\u00f3w, kap\u0142an\u00f3w, zakonnik\u00f3w, zakonnice i osoby \u015bwieckie.<\/p>

Pontyfikat papie\u017ca S\u0142owianina przyni\u00f3s\u0142 nowy powiew zmian i nadziei. Korespondencja i kontakty mi\u0119dzy Janem Paw\u0142em II a kard. Josyfem Slipyjem by\u0142y liczne i wielowymiarowe. Patriarcha dok\u0142ada\u0142 wszelkich stara\u0144, aby w Watykanie w\u0142a\u015bciwie u\u017cywano terminu \u201eRu\u015b\u201d na okre\u015blenie Ukrainy, a nie ca\u0142ej Rosji. Jan Pawe\u0142 II okaza\u0142 si\u0119 poj\u0119tnym uczniem. Jak zauwa\u017cy\u0142 Jaros\u0142aw Pelikan, \u201eciekawym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 u\u017cycie tego terminu w dw\u00f3ch listach, kt\u00f3re 19 marca 1979 r. papie\u017c Jan Pawe\u0142 II, znany kiedy\u015b jako kard. Karol Wojty\u0142a, arcybiskup krakowski, wys\u0142a\u0142 Josyfowi Slipyjowi. W pierwszym li\u015bcie nazwa \u00abRu\u015b\u00bb pojawia si\u0119 we wszystkich kontekstach, jednak w drugim li\u015bcie konsekwentnie u\u017cywa si\u0119 terminu \u00abRu\u015b\u00bb tylko w odniesieniu do Ukrainy\u201d[13]<\/a>.<\/p>

Ca\u0142a korespondencja mi\u0119dzy tymi dwoma hierarchami stanowi niezwykle ciekawy fenomen. Jan Pawe\u0142 II i Josyf Slipyj pisali do siebie po polsku, ukrai\u0144sku, w\u0142osku i \u0142acinie. Pelikan zauwa\u017ca: \u201eJosyf Slipyj czerpa\u0142 wielk\u0105 rado\u015b\u0107 z mo\u017cliwo\u015bci dodania kr\u00f3tkiego postscriptum po polsku w li\u015bcie do papie\u017ca, pisanego oficjalnym j\u0119zykiem kurii rzymskiej, czyli po w\u0142osku\u201d[14]<\/a>. W innych przypadkach metropolita pisa\u0142 do papie\u017ca po ukrai\u0144sku, a nast\u0119pnie wysy\u0142a\u0142 do rejestru oficjaln\u0105 wersj\u0119 dokumentu w j\u0119zyku w\u0142oskim[15]<\/a>. Taki poliglotyzm by\u0142 istotny nie tylko dlatego, \u017ce zar\u00f3wno Jan Pawe\u0142 II, jak i kard. Josyf Slipyj byli wybitnymi lingwistami, ale tak\u017ce dlatego, \u017ce wed\u0142ug metropolity ka\u017cdy z nich nale\u017ca\u0142 \u201edo wielkiej rodziny narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d[16]<\/a> i ich ojczystymi j\u0119zykami by\u0142y j\u0119zyki s\u0142owia\u0144skie[17]<\/a>.<\/p>

Wsp\u00f3lne s\u0142owia\u0144skie korzenie wielokrotnie by\u0142y powodem dumy obu duchownych. Kiedy w 1978 r. Karol Wojty\u0142a zosta\u0142 wybrany na nast\u0119pc\u0119 \u015bw. Piotra, Josyf Slipyj napisa\u0142 ju\u017c do papie\u017ca Jana Paw\u0142a II po polsku nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: \u201eWszystko to dzieje si\u0119 dok\u0142adnie w momencie, kiedy nar\u00f3d polski obchodzi tysi\u0105clecie chrze\u015bcija\u0144stwa, a nar\u00f3d ukrai\u0144ski r\u00f3wnie\u017c przygotowuje si\u0119 do uczczenia podobnego wydarzenia w swojej historii. Dodatkowym powodem naszej rado\u015bci, Wasza \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107, jest to, \u017ce w Waszej Osobie Wsch\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, a w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b Ko\u015bci\u00f3\u0142 i nar\u00f3d ukrai\u0144ski, otrzymali wiernego obro\u0144c\u0119\u2026\u00a0 Kto lepiej mo\u017ce pozna\u0107 s\u0142owia\u0144sk\u0105 dusz\u0119, je\u015bli nie syn narodu, wielkiej rodziny narod\u00f3w, kt\u00f3rych aposto\u0142ami byli Cyryl i Metody, kt\u00f3rzy zrozumienie i pomoc w swojej pracy misyjnej znale\u017ali tylko u \u00f3wczesnego nast\u0119pcy \u015bw. Piotra w Rzymie?\u201d[18]<\/a>. Papie\u017c Jan Pawe\u0142 II przyj\u0105\u0142 ten list bardzo serdecznie.<\/p>

Jak zauwa\u017cy\u0142 Jaros\u0142aw Pelikan, w innym li\u015bcie do Jana Paw\u0142a II (napisanym tym razem po w\u0142osku) kard. Josyf Slipyj zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na ciekawy fakt: \u201eCyryl i Metody byli uczniami \u00abschizmatyka\u00bb, patriarchy Konstantynopola Focjusza (820-890), o kt\u00f3rego trynitarnym nauczaniu metropolita napisa\u0142 gruntown\u0105 prac\u0119 w latach 1920-1921[19]<\/a>. Byli tak\u017ce \u00absynami Wschodu i kultury bizantyjskiej\u00bb, jednak \u015bwiadczyli o \u00abprawdziwej powszechno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a\u00bb, przez co stali si\u0119 \u00abprorokami autentycznego ekumenizmu\u00bb\u201d[20]<\/a>.<\/p>

Ten motyw ekumenizmu i powszechno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a papie\u017c Jan Pawe\u0142 II wyrazi\u0142 3 czerwca 1979 r., w niedziel\u0119 Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego w Gnie\u017anie, podczas swojej pierwszej pielgrzymki do ojczyzny po wyborze na Stolic\u0119 Apostolsk\u0105. Papie\u017c skierowa\u0142 wtedy nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: \u201eKiedy dzisiaj, w uroczysto\u015b\u0107 Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego Roku Pa\u0144skiego 1979, si\u0119gamy do tych fundament\u00f3w, nie mo\u017cemy nie s\u0142ysze\u0107 \u2013 obok j\u0119zyka naszych praojc\u00f3w \u2013 tak\u017ce innych j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich i pobratymczych, kt\u00f3rymi w\u00f3wczas zacz\u0105\u0142 przemawia\u0107 szeroko otwarty wieczernik dziej\u00f3w. Nie mo\u017ce zw\u0142aszcza nie s\u0142ysze\u0107 tych j\u0119zyk\u00f3w pierwszy w dziejach Ko\u015bcio\u0142a papie\u017c S\u0142owianin. Chyba na to wybra\u0142 go Chrystus, chyba na to prowadzi\u0142 go Duch \u015awi\u0119ty, a\u017ceby do wielkiej wsp\u00f3lnoty Ko\u015bcio\u0142a wni\u00f3s\u0142 szczeg\u00f3lne zrozumienie tych wszystkich s\u0142\u00f3w i j\u0119zyk\u00f3w, kt\u00f3re wci\u0105\u017c jeszcze brzmi\u0105 obco, daleko, dla ucha nawyk\u0142ego do d\u017awi\u0119k\u00f3w roma\u0144skich, germa\u0144skich, anglosaskich, celtyckich. Czy\u017c Chrystus nie chce, czy\u017c Duch \u015awi\u0119ty nie wzywa, \u017ceby Ko\u015bci\u00f3\u0142-Matka u ko\u0144ca drugiego tysi\u0105clecia chrze\u015bcija\u0144stwa pochyli\u0142 si\u0119 ze szczeg\u00f3lnym zrozumieniem, ze szczeg\u00f3ln\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 ku tym d\u017awi\u0119kom ludzkiej mowy, kt\u00f3re splataj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 we wsp\u00f3lnym korzeniu, we wsp\u00f3lnej etymologii, kt\u00f3re \u2013 mimo wiadomych r\u00f3\u017cnic (nawet w pisowni) \u2013 brzmi\u0105 wzajemnie dla siebie blisko i swojsko? (\u2026) Trzeba te\u017c, aby by\u0142 przypomniany chrzest Rusi w Kijowie w 988 r.\u201d[21]<\/a>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce ta pierwsza pielgrzymka papie\u017ca do ojczyzny spowodowa\u0142a daleko id\u0105ce zmiany polityczne nie tylko w Polsce, ale tak\u017ce w ca\u0142ym regionie Europy \u015arodkowej i Wschodniej.<\/p>

Grzegorz Polak zwraca uwag\u0119 na to, \u017ce po wyborze kard. Karola Wojty\u0142y na papie\u017ca przyw\u00f3dca grekokatolik\u00f3w wyda\u0142 o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym wyrazi\u0142 przekonanie, \u017ce \u201epapie\u017c S\u0142owianin powinien lepiej rozumie\u0107 swoich s\u0105siad\u00f3w\u201d, nawi\u0105zuj\u0105c tym samym do dystansu poprzednik\u00f3w Jana Paw\u0142a II. Wyrazi\u0142 r\u00f3wnie\u017c nadziej\u0119, \u017ce nowy papie\u017c b\u0119dzie wspiera\u0142 d\u0105\u017cenia Ukrai\u0144c\u00f3w do wolno\u015bci, gdy\u017c by\u0142 \u201eodwa\u017cnym bojownikiem w walce z bezbo\u017cn\u0105 doktryn\u0105\u201d i \u201ewie, co oznacza walka o prawa swojego narodu, rozumie uczucia uciskanych\u201d[22]<\/a>. Patriarcha Slipyj ponownie powt\u00f3rzy\u0142 Janowi Paw\u0142owi II swoje wezwanie, aby nie po\u015bwi\u0119ca\u0107 ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a dla z\u0142agodzenia napi\u0119\u0107 w relacjach z Moskw\u0105: \u201enihil de nobis sine nobis!\u201d[23]<\/a> (\u2018niech nic o nas nie decyduje si\u0119 bez nas!\u2019).<\/p>

Jaros\u0142aw Pelikan w podobny spos\u00f3b ukazuje te relacje: \u201eKiedy Karol Wojty\u0142a zosta\u0142 papie\u017cem Janem Paw\u0142em II, Josyf Slipyj wraz z innymi biskupami natychmiast skorzystali z okazji, aby zgodnie z \u00abCleri sanctitati\u00bb prosi\u0107 o uznanie w\u0142adzy \u00abpatriarchy i najwy\u017cszego arcybiskupa\u00bb nad ukrai\u0144skim Ko\u015bcio\u0142em na rodzimych ziemiach oraz poza ich granicami[24]<\/a>. Kiedy 19 marca 1979 r. papie\u017c Jan Pawe\u0142 II napisa\u0142 (po w\u0142osku) Slipyjowi o potrzebie \u00abstworzenia sta\u0142ej kanonicznej formy jedno\u015bci hierarchii Waszego Ko\u015bcio\u0142a\u00bb, hierarcha Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego odpowiedzia\u0142 (po polsku), \u017ce \u00abw tych s\u0142owach Waszej \u015awi\u0105tobliwo\u015bci wyra\u017anie dostrzega si\u0119 przewidziane uznanie naszego patriarchatu, za co z g\u0142\u0119bi naszych serc dzi\u0119kujemy\u00bb. Do tego patriarcha Josyf do\u0142\u0105czy\u0142 kopie wszystkich list\u00f3w, pisanych w tej sprawie do Stolicy Apostolskiej, zaczynaj\u0105c od 1963 r.[25]<\/a> Tak czy inaczej, uznanie przez Rzym patriarchatu ukrai\u0144skiego pozosta\u0142o daremn\u0105 nadziej\u0105 kard. Slipyja do ko\u0144ca jego \u017cycia, a w swoim wymownym wspomnieniu o Slipyju, papie\u017c Jan Pawe\u0142 II unika\u0142 jakiegokolwiek \u2013 jawnego czy ukrytego \u2013 odniesienia do ca\u0142ej sprawy ukrai\u0144skiego patriarchatu\u201d[26]<\/a>.<\/p>

W jednym z wywiad\u00f3w osobisty sekretarz patriarchy Josyfa Slipyja, o. Iwan Dacko, zauwa\u017cy\u0142, \u017ce \u201ew 1990 r. Jan Pawe\u0142 II wspomnia\u0142 o tym, \u017ce patriarcha Josyf powiedzia\u0142 mu, \u017ce b\u0119dzie najwi\u0119kszym papie\u017cem, je\u015bli uzna nasz patriarchat. Papie\u017c tego nie uczyni\u0142, cho\u0107 bardzo temu sprzyja\u0142\u201d[27]<\/a>. Opr\u00f3cz braku uznania patriarchatu, Jan Pawe\u0142 II wybra\u0142 na nast\u0119pc\u0119 Slipyja Myros\u0142awa Iwana Lubacziwskiego, a nie Lubomyra Huzara, jak sobie tego \u017cyczy\u0142 patriarcha Josyf. Mo\u017cna jedynie przypuszcza\u0107, \u017ce nie oby\u0142o si\u0119 w tym wypadku bez interwencji watyka\u0144skiej kurii i jej tzw. Ostpolitik (polityki wschodniej). Dopiero wiele lat p\u00f3\u017aniej, w 1996 r. papie\u017c uzna\u0142 kanoniczno\u015b\u0107 \u015bwi\u0119ce\u0144 Lubomyra Huzara, a 26 stycznia 2001 r. zatwierdzi\u0142 go jako arcybiskupa lwowskiego i g\u0142ow\u0119 Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego. Pomimo tych bolesnych sytuacji nie mo\u017cna jednak zaprzeczy\u0107, \u017ce Jan Pawe\u0142 II by\u0142 bardzo przychylny Ko\u015bcio\u0142owi greckokatolickiemu na Ukrainie, czego dowodem jest chocia\u017cby fakt, \u017ce 24 marca 1980 r. osobi\u015bcie zwo\u0142a\u0142 synod biskup\u00f3w ukrai\u0144skich[28]<\/a>.<\/p>

Wr\u00f3\u0107my na chwil\u0119 do lat 60. XX w. i do wyst\u0105pienia kard. Josyfa na sesji II Soboru Watyka\u0144skiego. Jego s\u0142owa wstrz\u0105sn\u0119\u0142y Ukrai\u0144cami \u017cyj\u0105cymi w diasporze i niew\u0105tpliwie pos\u0142u\u017cy\u0142y jako wyra\u017any sygna\u0142 dla watyka\u0144skich kr\u0119g\u00f3w, \u017ce ten s\u0119dziwy hierarcha nie b\u0119dzie siedzia\u0142 spokojnie, \u017ce nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119 zmian. Je\u015bli Jana Paw\u0142a II uwa\u017ca si\u0119 za katalizator zmian politycznych w Europie \u015arodkowej i Wschodniej, to Josyf Slipyj z pewno\u015bci\u0105 sta\u0142 si\u0119 budzicielem narodu ukrai\u0144skiego. Podczas soboru obaj hierarchowie otwarcie m\u00f3wili o wolno\u015bci religijnej i o jej ograniczeniach, szczeg\u00f3lnie w pa\u0144stwach totalitarnych[29]<\/a>. Ka\u017cdy z nich uwa\u017cnie obserwowa\u0142 sytuacj\u0119 polityczn\u0105 i religijn\u0105 w swoim kraju i w s\u0105siednich pa\u0144stwach. Nikt nie mo\u017ce zaprzeczy\u0107, \u017ce pierwsza pielgrzymka Jana Paw\u0142a II do Polski w dniach 2-10 czerwca 1979 r. mia\u0142a donios\u0142e znaczenie dla narodu polskiego. Bez niej nie by\u0142oby mo\u017cliwe powstanie Solidarno\u015bci, pierwszego w ca\u0142ym bloku komunistycznym wewn\u0119trznego i opozycyjnego ruchu, obejmuj\u0105cego swym masowym zasi\u0119giem wszystkie warstwy spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>

Jak zauwa\u017cy\u0142 jeden z cz\u0142onk\u00f3w Solidarno\u015bci, Leszek Biernacki, \u201eidea solidarno\u015bci by\u0142a w centrum jego [Jana Paw\u0142a II \u2013 przyp. aut.] zainteresowania. Strajki 1980 r. i to, co dzia\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej, czyli narodziny Niezale\u017cnego Samorz\u0105dnego Zwi\u0105zku Zawodowego \u00abSolidarno\u015b\u0107\u00bb, by\u0142y mu bardzo bliskie. W protestach robotnik\u00f3w dostrzega\u0142 co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko bunt przeciw w\u0142adzy w celu poprawy warunk\u00f3w \u017cycia, wi\u0119cej ni\u017c tylko walk\u0119 o wolno\u015b\u0107 i demokracj\u0119. [Jan Pawe\u0142 II \u2013 przyp. aut.] Uczyni\u0142 z \u00abSolidarno\u015bci\u00bb symbol pozytywnych przemian, kt\u00f3ry mia\u0142 zmieni\u0107 nie tylko \u00aboblicze tej ziemi\u00bb, ale i ca\u0142ego \u015bwiata. \u00abSolidarno\u015b\u0107\u00bb sta\u0142a si\u0119 symbolem, poniewa\u017c wyznawa\u0142a pokojowe metody walki i g\u0142osi\u0142a ide\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy dla poszanowania ludzkiej godno\u015bci i sprawiedliwo\u015bci. Od narodzin \u00abSolidarno\u015bci\u00bb papie\u017c by\u0142 jej patronem i nie szcz\u0119dzi\u0142 krytycznych uwag\u201d[30]<\/a>.<\/p>

Gdy 13 grudnia 1981 r. w Polsce wprowadzono stan wojenny, patriarcha Josyf wys\u0142a\u0142 do papie\u017ca szczeg\u00f3lne bo\u017conarodzeniowe pozdrowienia, zaznaczaj\u0105c: \u201eNiestety, nasza wsp\u00f3lna rado\u015b\u0107 jest w tej chwili wype\u0142niona niepokojem, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 Opiekun Bo\u017cej Dzieciny, \u015bw. J\u00f3zef, gdy \u00abHerod szuka\u0142 dziecka, aby je zabi\u0107\u00bb (Mt 2, 13). Niepok\u00f3j Waszej \u015awi\u0105tobliwo\u015bci i polskiego Narodu jest moim niepokojem i niepokojem narodu ukrai\u0144skiego, tak jak Wasza rado\u015b\u0107 jest nasz\u0105 rado\u015bci\u0105 w obliczu wielkiej misji, jak\u0105 wsp\u00f3lnie dali\u015bmy wype\u0142ni\u0107 Zbawicielowi Ludzko\u015bci na Wschodzie zagro\u017conej Europy, aby \u00abcz\u0142owiek odnalaz\u0142 w Nim swoj\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 wielko\u015b\u0107, godno\u015b\u0107 i warto\u015b\u0107 swojego cz\u0142owiecze\u0144stwa\u00bb (Redemptor Hominis<\/em>). (\u2026) Niech \u015bwi\u0105teczna rado\u015b\u0107 Bo\u017cego Narodzenia przyniesie pok\u00f3j, si\u0142\u0119 i zwyci\u0119stwo Ko\u015bcio\u0142owi, Narodom i tym, kt\u00f3rzy walcz\u0105 w imi\u0119 Chrystusowej prawdy nad Wis\u0142\u0105\u201d[31]<\/a>.<\/p>

Najbardziej jednak wymownym \u015bwiadectwem przyja\u017ani Jana Paw\u0142a II z patriarch\u0105, jako jego s\u0142owia\u0144skim bratem, by\u0142y uroczysto\u015bci pogrzebowe kard. Slipyja w Rzymie. W chwili \u015bmierci patriarchy 7 wrze\u015bnia 1984 r. \u201eJan Pawe\u0142 II mia\u0142 ju\u017c zaplanowan\u0105 wizyt\u0119 w Kanadzie. Wtedy odwo\u0142a\u0142 j\u0105, aby uczci\u0107 pami\u0119\u0107 patriarchy Slipyja. Przylecia\u0142 helikopterem do seminarium, obecnie kolegiaty pw. Wstawiennictwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Wszed\u0142 do katedry \u015bw. Zofii, nast\u0119pnie modli\u0142 si\u0119 na kolanach, pokropi\u0142 cia\u0142o, a potem uca\u0142owa\u0142 d\u0142o\u0144 Josyfa Slipyja. Ten gest jest wyrazem niezwyk\u0142ego szacunku\u201d[32]<\/a>. W zwi\u0105zku ze \u015bmierci\u0105 kard. Slipyja, w telegramie do kard. W\u0142adys\u0142awa Rubina, prefekta Kongregacji ds. Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wschodnich, Jan Pawe\u0142 II wyrazi\u0142 smutek z powodu odej\u015bcia do wieczno\u015bci \u201edobrego i wiernego s\u0142ugi, kt\u00f3ry przez ca\u0142e swoje d\u0142ugie \u017cycie, jako kap\u0142an i biskup Bo\u017cego ludu, da\u0142 szczeg\u00f3lne i jasne \u015bwiadectwo wiary chrze\u015bcija\u0144skiej nawet w obliczu trudno\u015bci i cierpie\u0144, kt\u00f3re znosi\u0142 z przyk\u0142adn\u0105 godno\u015bci\u0105 i ewangeliczn\u0105 si\u0142\u0105, zawsze w jedno\u015bci ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105\u201d. Ojciec \u015awi\u0119ty zako\u0144czy\u0142 sw\u00f3j telegram tymi s\u0142owami: \u201ePrzypominaj\u0105c z g\u0142\u0119bokim wzruszeniem t\u0119 niezwyk\u0142\u0105 posta\u0107, kt\u00f3ra uszlachetnia\u0142a Ko\u015bci\u00f3\u0142 i kolegium kardyna\u0142\u00f3w, przesy\u0142am wszystkim ukrai\u0144skim wiernym \u2013 tym, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 w ojczy\u017anie, i tym, rozproszonym po ca\u0142ym \u015bwiecie \u2013 pocieszaj\u0105ce apostolskie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo\u201d[33]<\/a>.<\/p>

W kondolencjach przes\u0142anych na r\u0119ce kard. Myros\u0142awa Iwana Lubacziwskiego, Jan Pawe\u0142 II zaznaczy\u0142: \u201ePodziwiali\u015bmy zdecydowan\u0105 wytrwa\u0142o\u015b\u0107 w wierze i wierno\u015b\u0107 tronowi Piotrowemu naszego Dostojnego Brata Josyfa Kardyna\u0142a Slipyja, Metropolity Lwowa dla Ukrai\u0144c\u00f3w, nawet w obliczu trudno\u015bci, prze\u015bladowa\u0144 i cierpie\u0144; i spieszymy publicznie wyrazi\u0107 ukrai\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci nasz prawdziwy \u017cal i wsp\u00f3\u0142czucie z powodu jego \u015bmierci\u201d[34]<\/a>. Gdy Jan Pawe\u0142 II przebywa\u0142 w Kanadzie, w przem\u00f3wieniu do Ukrai\u0144c\u00f3w w katedrze \u015awi\u0119tych W\u0142odzimierza i Olgi w Winnipeg 16 wrze\u015bnia 1984 r. ponownie wspomnia\u0142 \u201ewielkiego m\u0119\u017ca, wyznawc\u0119 wiary, metropolit\u0119 kard. Josyfa Slipyja, kt\u00f3rego Pan powo\u0142a\u0142 do wieczno\u015bci\u201d[35]<\/a>.<\/p>

Jan Pawe\u0142 II uczestniczy\u0142 tak\u017ce w liturgii w czterdziestym dniu po \u015bmierci patriarchy Slipyja. W swoim kazaniu papie\u017c podkre\u015bli\u0142 nie tylko g\u0142\u00f3wne etapy \u017cycia, ale tak\u017ce heroiczne cnoty \u201ewielce cenionego metropolity. Wiemy, ile musia\u0142 przej\u015b\u0107 trudno\u015bci i prze\u015bladowa\u0144. Ale wiemy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce nigdy nie brakowa\u0142o mu pociechy Chrystusowej. Przez d\u0142ugie lata katorgi, a p\u00f3\u017aniej w czasie wygnania, sta\u0142\u0105 pociech\u0105 i wsparciem by\u0142y dla niego s\u0142owa Boskiego Mistrza: \u00abPrzyjd\u017acie do mnie wszyscy, kt\u00f3rzy utrudzeni i obci\u0105\u017ceni jeste\u015bcie\u00bb. Kardyna\u0142 Slipyj zawsze i jedynie w Chrystusie znajdowa\u0142 umocnienie, aby stawa\u0107 si\u0119 cz\u0142owiekiem niez\u0142omnej wiary, nieustraszonym pasterzem, \u015bwiadkiem heroicznej wierno\u015bci, wybitn\u0105 osobowo\u015bci\u0105 w Ko\u015bciele\u201d[36]<\/a>. Na zako\u0144czenie Ojciec \u015awi\u0119ty odm\u00f3wi\u0142 modlitw\u0119 \u201eza prze\u015bladowanych chrze\u015bcijan we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie, za naszych braci Ukrai\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 w swojej ojczy\u017anie, i za tych, kt\u00f3rzy s\u0105 rozproszeni po ca\u0142ym \u015bwiecie\u201d[37]<\/a>.<\/p>

Karol Wojty\u0142a\/Jan Pawe\u0142 II nigdy nie by\u0142 oderwany od swojej ojczyzny. Od chwili wyboru na papie\u017ca 16 pa\u017adziernika 1978 r. odby\u0142 dziewi\u0119\u0107 pielgrzymek do Polski. Natomiast kard. Josyf Slipyj, od chwili swojego aresztowania 10 kwietnia 1945 r. dopiero 8 lat po swojej \u015bmierci m\u00f3g\u0142 powr\u00f3ci\u0107 na Ukrain\u0119. W 1963 r., uwolniony z gu\u0142agu na mocy umowy mi\u0119dzy Watykanem a Rosj\u0105, musia\u0142 opu\u015bci\u0107 ZSRR bez prawa powrotu. Zgodnie z testamentem zosta\u0142 pochowany w krypcie katedry \u015bw. Jura we Lwowie, obok metropolity Andrzeja Szeptyckiego. Uroczysto\u015bci poch\u00f3wku odby\u0142y si\u0119 w dniach 27-29 sierpnia 1992 r.<\/p>

27 czerwca 2001 r. w\u0142a\u015bnie we Lwowie, podczas swojej pielgrzymki na Ukrain\u0119, Jan Pawe\u0142 II beatyfikowa\u0142 28 m\u0119czennik\u00f3w, w tym 27 z Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego. To by\u0142a nie tylko jedna z najliczniejszych beatyfikacji w historii pontyfikatu papie\u017ca Polaka, lecz przede wszystkim docenienie heroizmu Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego w XX wieku, jego pasterzy i wiernych \u015bwieckich. W swoim kazaniu podczas liturgii w obrz\u0105dku bizantyjskim papie\u017c wspomnia\u0142 \u201eheroicznego kardyna\u0142a Josyfa Slipyja\u201d, zaznaczaj\u0105c szczeg\u00f3lnie: \u201eTa ziemia galicyjska, kt\u00f3ra w ci\u0105gu historii by\u0142a \u015bwiadkiem rozwoju Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, by\u0142a pokryta, jak powiedzia\u0142 niezapominany metropolita Josyf Slipyj, \u00abg\u00f3r\u0105 trup\u00f3w i rzekami krwi\u00bb\u201d[38]<\/a>.<\/p>

Jan Pawe\u0142 II odszed\u0142 do domu Ojca 2 kwietnia 2005 r. Niebawem, bo 1 maja 2011 r. zosta\u0142 beatyfikowany, a 27 kwietnia 2014 r. kanonizowany. Tymczasem nadal nie znalaz\u0142y nale\u017cnego uznania cnoty Josyfa Slipyja, patriarchy Ko\u015bcio\u0142a dzia\u0142aj\u0105cego w katakumbach, wi\u0119\u017ania za wierno\u015b\u0107 Stolicy Apostolskiej, podobnie jak nie doceniono po\u015bwi\u0119cenia jego poprzednika, metropolity Andrzeja Szeptyckiego.<\/p>

O Janie Pawle II i patriarsze Josyfie Slipyju napisano wiele naukowych, krytycznych lub pochwalnych tekst\u00f3w. Jako podsumowanie tej cz\u0119\u015bci przytoczmy dwie opinie o tych wielkich wsp\u00f3\u0142czesnych aposto\u0142ach narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich. Profesor Leonid Rudnytzky, wieloletni wsp\u00f3\u0142pracownik patriarchy Slipyja, kt\u00f3ry osobi\u015bcie zna\u0142 tak\u017ce Jana Paw\u0142a II, tak oceni\u0142 osob\u0119 papie\u017ca: \u201eJako cz\u0142owiek nie by\u0142 wolny do b\u0142\u0119d\u00f3w, w ko\u0144cu tak jak ka\u017cdy z nas. Jako papie\u017c by\u0142 fascynuj\u0105cy. Wyj\u0105tkowe cechy charakteru umo\u017cliwia\u0142y mu opieranie si\u0119 pr\u0105dom wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, jednocze\u015bnie w niezwyk\u0142y spos\u00f3b cieszy\u0142 si\u0119 z naszego wsp\u00f3lnego historycznego do\u015bwiadczenia. (\u2026) Bez w\u0105tpienia, by\u0142a to odpowiednia osoba w odpowiednim czasie\u201d[39]<\/a>. Najwy\u017csz\u0105 za\u015b, naszym zdaniem, ocen\u0119 patriarchy Josyfa da\u0142 Jaros\u0142aw Pelikan w biografii tego zwierzchnika Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego: \u201eS\u0142owa, kt\u00f3re swego czasu Ralph Waldo Emerson wypowiedzia\u0142 o Michale Aniele, mo\u017cna powiedzie\u0107 i o patriarsze Josyfie Slipyju: \u00abOn budowa\u0142 lepiej, ni\u017c umia\u0142\u00bb. Ca\u0142y chrze\u015bcija\u0144ski \u015bwiat \u2013 na Wschodzie i na Zachodzie \u2013 ma wobec niego d\u0142ug\u201d[40]<\/a>.<\/p>

Ukrai\u0144ski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Greckokatolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej<\/h1>

Aresztowanie metropolity Josyfa Slipyja i zwierzchnik\u00f3w Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w kwietniu 1945 r. by\u0142o pocz\u0105tkiem tragicznych wydarze\u0144 dla tego Ko\u015bcio\u0142a nie tylko na Ukrainie, ale tak\u017ce za granic\u0105, zw\u0142aszcza w Polsce[41]<\/a>. W 1944 r. zosta\u0142 zawarty uk\u0142ad o repatriacji obywateli narodowo\u015bci \u201eukrai\u0144skiej, bia\u0142oruskiej, rosyjskiej i rusi\u0144skiej\u201d. Do ko\u0144ca 1946 r. komuni\u015bci wysiedlili z Polski do ZSRR oko\u0142o 480\u00a0000 os\u00f3b, w tym 70-80 tys. \u0141emk\u00f3w. Nast\u0119pnym etapem by\u0142a akcja ,,Wis\u0142a\u201d, kt\u00f3ra ostatecznie mia\u0142a \u201erozwi\u0105za\u0107\u201d problem ukrai\u0144ski w Polsce. W wyniku stosowanych metod, niejednokrotnie z wielk\u0105 brutalno\u015bci\u0105, od 28 kwietnia do 28 lipca 1947 r. komuni\u015bci przesiedlili 140\u00a0575 Ukrai\u0144c\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w rodzin mieszanych, w tej liczbie ponad 100 tys. grekokatolik\u00f3w. Na tzw. ziemie odzyskane, czyli zachodnie i p\u00f3\u0142nocne terytoria Polski, przesiedlono wraz z wiernymi tak\u017ce 62 kap\u0142an\u00f3w. Dalszych 7 duchownych greckokatolickich aresztowano i wywieziono do ZSRR, a 22 do tzw. Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Takim samym represjom, jak kler diecezjalny, poddane zosta\u0142y wszystkie zakony greckokatolickie[42]<\/a>. Dopiero po 10 latach prze\u015bladowa\u0144 duchowie\u0144stwo skorzysta\u0142o z zapis\u00f3w polskiej konstytucji z 1957 r., kt\u00f3ra zapewnia\u0142a wszystkim Ko\u015bcio\u0142om wolno\u015b\u0107 wyznania i dzia\u0142ania. Zarz\u0105dzeniem w\u0142adz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w 1964 r. prymas Polski, Stefan Wyszy\u0144ski (1901-1981), w porozumieniu ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 zosta\u0142 ustanowiony delegatem Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w Polsce na prawach ordynariusza[43]<\/a>. W zwi\u0105zku z tym prymas Wyszy\u0144ski mianowa\u0142 ks. Wasyla Hrynyka (1896-1977) wikariuszem generalnym Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego.<\/p>

Po uwolnieniu z gu\u0142agu w 1963 r. i deportacji na Zach\u00f3d, metropolita Josyf Slipyj uwa\u017ca\u0142 status p\u00f3\u0142milionowej wsp\u00f3lnoty ukrai\u0144skich katolik\u00f3w w Polsce za jedn\u0105 z najbardziej bolesnych kwestii. Ubolewa\u0142 zw\u0142aszcza nad stanem ich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kt\u00f3re coraz bardziej niszcza\u0142y \u2013 i to niezale\u017cnie od zmiany rz\u0105d\u00f3w w Polsce. By\u0142 to wielki problem, kt\u00f3ry metropolita Slipyj zna\u0142 z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia. O tych trudno\u015bciach przypomina\u0142y mu liczne listy wiernych z Polski[44]<\/a>. Zwierzchnik Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego cz\u0119sto m\u00f3wi\u0142 o prze\u015bladowaniach wiernych ukrai\u0144skich w ramach komunistycznej, og\u00f3lno\u015bwiatowej kampanii przeciwko Ko\u015bcio\u0142owi. Jednak w przypadku Polski, jak przekonywa\u0142 kard. Slipyj, sytuacja ta wygl\u0105da\u0142a du\u017co bardziej skomplikowanie ni\u017c w Zwi\u0105zku Radzieckim, bo prze\u015bladowania mia\u0142y tutaj charakter zar\u00f3wno religijny, jak i narodowy[45]<\/a>. W swojej ksi\u0105\u017cce Confessor between East and West. A Portrait of Ukrainian Cardinal Josyf Slipyj<\/em> (\u2018Wyznawca wiary mi\u0119dzy Wschodem i Zachodem. Portret ukrai\u0144skiego kardyna\u0142a Josyfa Slipyja\u2019) Jaros\u0142aw Pelikan wyznaje, \u017ce inicjatorami deportacji grekokatolik\u00f3w byli nie tylko funkcjonariusze polskiego rz\u0105du komunistycznego, ale tak\u017ce dostojnicy ko\u015bcielni[46]<\/a>.<\/p>

Pelikan podkre\u015bla, \u017ce 13 maja 1963 r. w li\u015bcie do papie\u017ca Jana XXIII metropolita Slipyj broni\u0142 Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w Polsce. 16 czerwca tego samego roku poruszy\u0142 kwesti\u0119 mianowania biskupa ukrai\u0144skiego dla wiernych obrz\u0105dku wschodniego podczas spotkania z prymasem Polski, kard. Stefanem Wyszy\u0144skim, kt\u00f3ry by\u0142 przeciwny temu pomys\u0142owi i za obecny stan obwinia\u0142 polski rz\u0105d, cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci pow\u00f3d by\u0142 inny[47]<\/a>. Jak zaznacza Pelikan, kard. Wyszy\u0144ski poinformowa\u0142 za po\u015brednictwem os\u00f3b trzecich, \u017ce uznawa\u0142 ukrai\u0144skich grekokatolik\u00f3w w Polsce za du\u017c\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wymagaj\u0105c\u0105 opieki duszpasterskiej i omawia\u0142 z w\u0142adzami kwesti\u0119 powo\u0142ania dla nich ukrai\u0144skiego biskupa. Jego zdaniem by\u0142o to pragnienie uzasadnione, kt\u00f3rego jednak w tamtym czasie nie mo\u017cna by\u0142o zaspokoi\u0107. W imieniu wiernych \u017cyj\u0105cych w Polsce, prymas przes\u0142a\u0142 metropolicie gratulacje z okazji wyniesienia go do godno\u015bci kardynalskiej, na co Slipyj odpowiedzia\u0142 grzecznym podzi\u0119kowaniem. W przeddzie\u0144, w li\u015bcie do Gustavo Testy, metropolita Josyf z b\u00f3lem stwierdzi\u0142, \u017ce pomimo zapewnie\u0144 prymasa o ochronie interes\u00f3w katolik\u00f3w obrz\u0105dku wschodniego w Polsce, \u201ekardyna\u0142 Wyszy\u0144ski, prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, nie zrobi\u0142 nic, aby broni\u0107 spraw i interes\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w, a wszystko dlatego, \u017ce nie uzna\u0142 ich istnienia\u201d[48]<\/a>. Inne spojrzenie na ten problem ma Igor Ha\u0142agida, kt\u00f3ry stwierdza, \u017ce \u201etrudno wini\u0107 Wyszy\u0144skiego, \u017ce broni\u0142 przede wszystkim w\u0142asnego Ko\u015bcio\u0142a. Pami\u0119tajmy, \u017ce wielu podleg\u0142ych mu biskup\u00f3w i ksi\u0119\u017cy nie chcia\u0142o zaakceptowa\u0107 istnienia Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego nie tylko jako struktury, ale nawet jego modlitw czy wyznawc\u00f3w \u2013 po prostu ze strachu, pod naciskiem urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych lub funkcjonariuszy s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa. Byli niestety i tacy, dla kt\u00f3rych czasami by\u0142 to tylko pretekst do pozbycia si\u0119 \u00abproblemu\u00bb grekokatolik\u00f3w\u201d[49]<\/a>.<\/p>

Pomimo wszystko korespondencja pomi\u0119dzy Slipyjem i Wyszy\u0144skim by\u0142a kontynuowana. Gdy w 1966 r. nie spe\u0142ni\u0142y si\u0119 nadzieje kard. Wyszy\u0144skiego na wizyt\u0119 Ojca \u015awi\u0119tego w Polsce z okazji tysi\u0105clecia chrztu, w bo\u017conarodzeniowym li\u015bcie do metropolity Slipyja wyrazi\u0142 on swoje rozczarowanie z takiego obrotu spraw[50]<\/a>.<\/p>

Pomimo podejmowanych dzia\u0142a\u0144, w\u0142adzom komunistycznym nie uda\u0142o si\u0119 zlikwidowa\u0107 w Polsce Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego. W okresie mi\u0119dzy 1957 a 1980 r. \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie przyj\u0119\u0142o 21 ksi\u0119\u017cy greckokatolickich, za\u015b w latach 1980-1989 kolejnych 28. W dniach od 21 czerwca do 6 lipca 1984 r. po raz pierwszy odwiedza\u0142 Polsk\u0119 sekretarz Kongregacji ds. Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wschodnich<\/a>, abp Myros\u0142aw Marusyn<\/a>[51]<\/a>. Patriarcha Josyf Slipyj nie doczeka\u0142 jednak mianowania ordynariusza dla wiernych Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w Polsce. Dopiero 5 lat po jego \u015bmierci, 20 lipca 1989 r. papie\u017c Jan Pawe\u0142 II mianowa\u0142 ks. Jana Martyniaka biskupem tytularnym Vardimissa i biskupem pomocniczym prymasa Polski, w\u00f3wczas ordynariusza dla wiernych wszystkich obrz\u0105dk\u00f3w wschodnich w Polsce. To wydarzenie by\u0142o pocz\u0105tkiem nowego etapu dziej\u00f3w Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego na terenach Polski.<\/p>

Josyf Slipyj a j\u0119zyk i literatura polska\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/h1>

Ziemie zachodnioukrai\u0144skie przez stulecia by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 Rzeczpospolitej Obojga Narod\u00f3w, w kt\u00f3rej istnia\u0142a wolno\u015b\u0107 m\u00f3wienia r\u00f3\u017cnymi j\u0119zykami i wyznawania r\u00f3\u017cnych religii. Jednak zw\u0142aszcza szlacheckie rody ukrai\u0144skie ulega\u0142y polonizacji, je\u015bli chodzi o \u017cycie religijne i spo\u0142eczne, ch\u0119tniej pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 j\u0119zykiem polskim i wychowuj\u0105c nowe pokolenia w tradycjach polskich. Pod koniec XVIII w., po ostatecznym rozbiorze Polski, terytorium zachodnioukrai\u0144skie znalaz\u0142o si\u0119 pod panowaniem Cesarstwa Austro-W\u0119gierskiego. Nowe rz\u0105dy Habsburg\u00f3w, jako monarchii konstytucyjnej, k\u0142ad\u0142y nacisk na r\u00f3wno\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w wszystkich grup etnicznych. Cho\u0107 w tzw. Galicji formalnie og\u0142oszono r\u00f3wno\u015b\u0107 Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w, to w rzeczywisto\u015bci w\u0142adza regionalna nale\u017ca\u0142a do miejscowej szlachty polskiej.<\/p>

W czerwcu 1869 r. na mocy rozkazu cesarza Austro-W\u0119gier j\u0119zyk polski sta\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem urz\u0119dowym w Galicji, zast\u0119puj\u0105c cz\u0119sto nawet j\u0119zyk niemiecki. J\u0119zyk ukrai\u0144ski pozosta\u0142 \u201ej\u0119zykiem regionalnym\u201d, czyli j\u0119zykiem ojczystym dla tej cz\u0119\u015bci miejscowej ludno\u015bci, kt\u00f3ra \u017cy\u0142a g\u0142\u00f3wnie na terenie Galicji Wschodniej[52]<\/a>. Kolejne dekrety w\u0142adz Austro-W\u0119gier tylko pog\u0142\u0119bia\u0142y dominacj\u0119 j\u0119zyka polskiego. J\u0119zyk ukrai\u0144ski powoli zanika\u0142 z o\u015bwiaty, pocz\u0105wszy od szko\u0142y podstawowej a\u017c po uniwersytet, i z wi\u0119kszo\u015bci drukowanych publikacji.<\/p>

W takich warunkach 17 lutego 1892 r. we wsi Zazdrist (\u2018Zazdro\u015b\u0107\u2019) w Galicji Wschodniej przyszed\u0142 na \u015bwiat Josyf Iwanowycz Slipyj. J\u0119zyk polski opanowa\u0142 w drugiej klasie szko\u0142y powszechnej, o czym pisa\u0142 w swoich Wspomnieniach<\/em>[53]<\/a>. Jego pierwszym nauczycielem by\u0142 Polak, J\u00f3zef Nowicki, kt\u00f3ry jednak w kontaktach z mieszka\u0144cami Zazdristi pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem ukrai\u0144skim. W latach 1902-1903 Slipyj uko\u0144czy\u0142 trzeci\u0105 i czwart\u0105 klas\u0119, zdobywaj\u0105c opini\u0119 ucznia, kt\u00f3ry \u201eprzyk\u0142ada\u0142 si\u0119 do nauki z najwi\u0119kszym zami\u0142owaniem\u201d[54]<\/a>. W tym samym roku zosta\u0142 przyj\u0119ty do gimnazjum w Tarnopolu. Jak pisa\u0142 we Wspomnieniach<\/em>, tam jeszcze lepiej nauczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyka polskiego, mimo \u017ce \u201ebola\u0142y go wrogie wyst\u0105pienia przeciwko Ukrai\u0144com\u201d, kt\u00f3re by\u0142y wynikiem zaostrzenia si\u0119 relacji mi\u0119dzy Polakami a Ukrai\u0144cami[55]<\/a>.<\/p>

Znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka polskiego oraz tw\u00f3rczo\u015bci polskich klasyk\u00f3w umo\u017cliwi\u0142a p\u00f3\u017aniej Slipyjowi wykorzystywanie ich cytat\u00f3w w swoich or\u0119dziach i artyku\u0142ach naukowych. W szczeg\u00f3lno\u015bci warto przywo\u0142a\u0107 artyku\u0142 \u0426\u0435\u0440\u043a\u0432\u0430 \u2013 \u0442\u0432\u043e\u0440\u0447\u0430 \u0441\u0438\u043b\u0430 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0443<\/em> (\u2018Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 tw\u00f3rcza si\u0142a narodu\u2019), opublikowany we Lwowie w 1928 r. w czasopi\u015bmie \u201e\u0428\u043b\u044f\u0445 \u0432\u0456\u0434\u043d\u043e\u0432\u0438\u201d (\u2018Droga odnowy\u2019), a p\u00f3\u017aniej przedrukowany w \u201e\u0417\u0430 \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430\u0442\u201d (\u2018Za patriarchat\u2019 w 1968 r.). Slipyj przywo\u0142a\u0142 w tym artykule s\u0142owa z epilogu do Pana Tadeusza<\/em> Adama Mickiewicza, opisuj\u0105c nie\u0142atw\u0105 histori\u0119 Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego. Zacytowa\u0142 Mickiewicza, odnosz\u0105c si\u0119 do trudnych czas\u00f3w i poczucia zniech\u0119cenia po latach cierpienia:<\/p>

O tem \u017ce duma\u0107 na paryskim bruku,
Przynosz\u0105c z miasta uszy pe\u0142ne stuku,
Przekl\u0119stw i k\u0142amstwa, niewczesnych zamiar\u00f3w,
Za p\u00f3\u017anych \u017cal\u00f3w, pot\u0119pie\u0144czych swar\u00f3w!<\/em>
(\u2026) Ale, dzi\u0119ki Bogu, ten okres mamy ju\u017c za sob\u0105.<\/p>

\u00a0<\/p>

Wiele lat p\u00f3\u017aniej, analizuj\u0105c polityk\u0119 Zwi\u0105zku Radzieckiego wobec Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, w swojej skardze skierowanej do pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Ukrainy, Myko\u0142y Pidg\u00f3rnego, Slipyj ponownie si\u0119gn\u0105\u0142 po cytat z Pana Tadeusza<\/em>, tym razem przywo\u0142uj\u0105c fragment: \u201eG\u0142upi nied\u017awiedziu! Gdyby\u015b w mateczniku siedzia\u0142, \/ Nigdy by si\u0119 o tobie Wojski nie dowiedzia\u0142\u201d[56]<\/a>. W ten spos\u00f3b wyrazi\u0142 swoj\u0105 krytyk\u0119 wobec w\u0142adz, nawi\u0105zuj\u0105c do popularnego przys\u0142owia: \u201eUsi\u0105d\u017a, g\u0142upcze, w domu ze swoj\u0105 g\u0142upot\u0105\u201d.<\/p>

W trzecim artykule we wspomnianej \u201eDrodze odnowy\u201d, zatytu\u0142owanym Samotno\u015b\u0107<\/em>, Slipyj ponownie zacytowa\u0142 Adama Mickiewicza w polskim oryginale, si\u0119gaj\u0105c tym razem po wiersz Do samotno\u015bci<\/em>:<\/p>

Samotno\u015bci! do ciebie biegn\u0119 jak do wody
Z codziennych \u017cycia upa\u0142\u00f3w;
Z jak\u0105\u017c rozkosz\u0105 padam w jasne, czyste ch\u0142ody
Twych niezg\u0142\u0119bionych kryszta\u0142\u00f3w<\/em>[57]<\/a>.<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

Warto zaznaczy\u0107, \u017ce wiele lat p\u00f3\u017aniej Slipyj zosta\u0142 doceniony przez przedstawicieli nowego pokolenia polskich poet\u00f3w, takich jak J\u00f3zef \u0141obodowski (1909-1988) i Stefan Balicki[58]<\/a>, kt\u00f3rzy zadedykowali Slipyjemu swoje wiersze. Jak pisa\u0142 ukrai\u0144ski publicysta Konstantyn Ze\u0142enko: \u201eJ\u00f3zef \u0141obodowski zawsze by\u0142 wielkim po\u015brednikiem i ambasadorem, kt\u00f3ry \u2013 z jednej strony \u2013 zbli\u017ca\u0142 nasze narody, z drugiej \u2013 odkrywa\u0142 w mo\u017cliwie najpi\u0119kniejszej formie skarby ukrai\u0144skiej kultury swoim wsp\u00f3\u0142ziomkom (\u2026). Dla nas, Ukrai\u0144c\u00f3w, pozostanie na zawsze przedstawicielem tej najpi\u0119kniejszej warstwy polskiej spo\u0142eczno\u015bci, zawsze z szerokim horyzontem my\u015bli i jasn\u0105 wizj\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u201d[59]<\/a>.<\/p>

W swoim poemacie Tryptyk o zamordowanym Ko\u015bciele<\/em>[60]<\/a> \u0141obodowski oddaje ho\u0142d cierpieniom i prze\u015bladowaniom religijnym, jakie dotkn\u0119\u0142y Ukrai\u0144ski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Greckokatolicki i jego wiernych. Poeta szczeg\u00f3lnie wspomina metropolit\u0119 Andrzeja Szeptyckiego oraz patriarch\u0119 Josyfa Slipyja, opisuj\u0105c ich m\u0119cze\u0144stwo tak\u017ce w kontek\u015bcie zdystansowanej polityki Watykanu wzgl\u0119dem Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego. Autor zwraca si\u0119 do Slipyja, podkre\u015blaj\u0105c tragizm los\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w w katakumbach i na Syberii:<\/p>

W\u0142adyko pomordowanych,<\/em><\/p>

w\u0142adyko zgnojonych w \u0142agrach,<\/em><\/p>

w\u0142adyko <\/em>K<\/em>o\u015bcio\u0142a wp\u0119dzonego do katakumb,<\/em><\/p>

jaka\u017c cena na twoje kajdany,<\/em><\/p>

jak\u0105 kart\u0119 dyplomata zagra<\/em><\/p>

z szalbierzami spod diabelskich znak\u00f3w?<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

Zrywa si\u0119 wichr.<\/em><\/p>

Wyrywa z wn\u0119trzno\u015bci ziemi stare trumny.<\/em><\/p>

Pergamin\u00f3w nie piecz\u0119tuje, bo \u017cywio\u0142.<\/em><\/p>

Torturowano ich, mordowano ich\u2026<\/em><\/p>

Wsta\u0144, je\u015bli\u015b wolny, je\u015bli\u015b dumny,<\/em><\/p>

k<\/em>rzyknij:<\/em><\/p>

\u2013 Wasze drogi i usta si\u0119 krzywi\u0105!<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

W\u0142adyko, podnie\u015b sw\u00f3j posoch,<\/em><\/p>

trza\u015bnij kl\u0105tw\u0105 po purpurach i fioletach.<\/em><\/p>

Niech zas\u0142ona w \u015bwi\u0105tyni si\u0119 rozedrze!<\/em><\/p>

Um\u0119czeni w powietrzu si\u0119 nios\u0105,<\/em><\/p>

rozstrzelani graj\u0105 na swych ko\u015bci fletach,<\/em><\/p>

na nich stan\u0105\u0107 odnowionej katedrze!<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

Stefan Balicki, autor wiersza Modlitwa Kardyna\u0142a<\/em>, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w londy\u0144skim czasopi\u015bmie \u201eWiadomo\u015bci\u201d w 1972 r.[61]<\/a>, tak\u017ce pisa\u0142 o losach Slipyja. Balicki, podobnie jak \u0141obodowski, krytykowa\u0142 Watykan za jego boja\u017aliw\u0105 postaw\u0119 wobec ukrai\u0144skich grekokatolik\u00f3w w czasie sowieckich prze\u015bladowa\u0144. Wiersz jest modlitewnym dialogiem mi\u0119dzy kard. Slipyjem a \u015awi\u0119tym Maksymilianem Kolbem, z kt\u00f3rym patriarcha dzieli\u0142 los wi\u0119\u017ania obozowego:<\/p>

Ty wiesz, o \u015awi\u0119ty, co si\u0119 z nami dzieje,<\/em><\/p>

Ratuj, wspomagaj, to nie nasza wina,<\/em><\/p>

\u017be na wolno\u015bci usta nam zamkni\u0119to.<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

\u017be krzyk, co s\u0142ysza\u0142 ca\u0142y \u015bwiat z kazamat,<\/em><\/p>

Zamar\u0142 w wspania\u0142ych salach Watykanu.<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

Nast\u0119pnie autor wiersza wzywa do sprawiedliwo\u015bci wobec Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, przywo\u0142uj\u0105c s\u0142owa samego Josyfa Slipyja:<\/p>

Ratuj nas, \u015awi\u0119ty, i ub\u0142agaj Pana,<\/em><\/p>

By zdj\u0105\u0142 purpur\u0119 z utrudzonych ramion,<\/em><\/p>

Bo ci\u0105\u017cy bardziej ni\u017ali w\u0142osiennica.<\/em><\/p>

\u00a0<\/em><\/p>

Niechaj Piotrowy duch rz\u0105dzi w Ko\u015bciele,<\/em><\/p>

Nie z Antychrystem pakta i konwenta,<\/em><\/p>

Ty\u015b Polak, ratuj Uni\u0119. Sprawa \u015awi\u0119ta!<\/em><\/p>

\u00a0<\/p>

W swoim Testamencie<\/em> patriarcha Josyf Slipyj tak podsumowa\u0142 swe \u017cycie: \u201eW\u0142a\u015bnie ta mi\u0142o\u015b\u0107 do Chrystusa, mi\u0142o\u015b\u0107 do Ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego, kt\u00f3ry jest Jego Mistycznym Cia\u0142em, mi\u0142o\u015b\u0107 do ojczystego Ko\u015bcio\u0142a ukrai\u0144skiego, kt\u00f3ry jest pe\u0142nowarto\u015bciow\u0105 cz\u0105stk\u0105 powszechnej rodziny chrze\u015bcija\u0144skiej, mi\u0142o\u015b\u0107 do narodu ukrai\u0144skiego z jego duchowymi i materialnymi skarbami og\u00f3lnoludzkich warto\u015bci, charakteryzowa\u0142y moj\u0105 pracowit\u0105 drog\u0119 \u017cycia, moje my\u015blenie i moj\u0105 prac\u0119, na wolno\u015bci i w niewoli. Przez ca\u0142e moje \u017cycie by\u0142em wi\u0119\u017aniem Chrystusa i takim odchodz\u0119 z tego \u015bwiata!\u201d[62]<\/a>.<\/p>

\u00a0<\/p>

G\u0141\u00d3WNE DATY
Z \u017bYCIA PATRIARCHY JOSYFA SLIPYJA[63]<\/a><\/h1>

17 lutego 1892<\/h2>

Josyf Iwanowycz Slipyj urodzi\u0142 si\u0119 w rodzinie Iwana Kobernyckiego-Slipyja i Anastazji Dyczkowskiej we wsi Zazdrist, w powiecie Trembowla, w obwodzie Tarnopolskim w Galicji Wschodniej (obecnie Ukrainie).<\/p>

1911<\/h2>

Uko\u0144czy\u0142 z wyr\u00f3\u017cnieniem gimnazjum w Tarnopolu i wst\u0105pi\u0142 do lwowskiego Greckokatolickiego Seminarium Duchownego. Jako obiecuj\u0105cy alumn drugiego roku zosta\u0142 wys\u0142any do Innsbrucka w Austrii, aby studiowa\u0107 filozofi\u0119 i teologi\u0119 na miejscowym uniwersytecie.<\/p>

30 wrze\u015bnia 1917<\/h2>

Wy\u015bwi\u0119cony na ksi\u0119dza przez metropolit\u0119 Andrzeja Szeptyckiego w mie\u015bcie Uniw. Kontynuowa\u0142 nauk\u0119 na Uniwersytecie w Innsbrucku, gdzie obroni\u0142 rozpraw\u0119 doktorsk\u0105 pt. Koncepcja \u017cycia wiecznego u \u015bw. Jana Ewangelisty<\/em>.<\/p>

1918<\/h2>

Uzyska\u0142 doktorat z teologii. Nast\u0119pnie napisa\u0142 prac\u0119 habilitacyjn\u0105 w j\u0119zyku niemieckim pt. Doktryna Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej autorstwa patriarchy bizantyjskiego Focjusza<\/em>, kt\u00f3r\u0105 obroni\u0142 na uniwersytecie w Innsbrucku.<\/p>

Listopad 1920<\/h2>

Uda\u0142 si\u0119 do Rzymu, aby kontynuowa\u0107 studia na Uniwersytecie Gregoria\u0144skim i Papieskim Instytucie Wschodnim. Napisa\u0142 po \u0142acinie dzie\u0142o pt. De principo spirationis in SS. <\/em>Trinitate<\/em> i po zdaniu dodatkowego egzaminu otrzyma\u0142 tytu\u0142 Magister aggregatus. Studiowa\u0142 j\u0119zyki angielski, w\u0142oski, niemiecki, polski, rosyjski i francuski.<\/p>

1922<\/h2>

Powr\u00f3ci\u0142 ze studi\u00f3w w Rzymie jako profesor teologii dogmatycznej i zacz\u0105\u0142 wyk\u0142ada\u0107 dogmatyk\u0119 w seminarium duchownym we Lwowie. By\u0142 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem Naukowego Towarzystwa Teologicznego we Lwowie i rozpocz\u0105\u0142 wydawa\u0107 kwartalnik \u201e\u0411\u043e\u0433\u043e\u0441\u043b\u043e\u0432\u0456\u044f\u201d (\u201eTeologia\u201d), pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 jego redaktora do 1939 r.<\/p>

1926<\/h2>

Mianowany rektorem seminarium duchownego.<\/p>

22 lutego 1928<\/h2>

Metropolita Andrzej Szeptycki zatwierdzi\u0142 statut Lwowskiej Akademii Duchownej i mianowa\u0142 ks. Slipyja jej rektorem.<\/p>

1932<\/h2>

Powsta\u0142 Wydzia\u0142 Filozoficzny Lwowskiej Akademii Duchownej. Slipyj by\u0142 kanonikiem, metropolit\u0105 archiprezbiterem i archidiakonem kapitu\u0142y metropolitalnej. Pisa\u0142 prace na tematy teologiczne, filozoficzne, literackie i historyczne, a tak\u017ce sztuki i prawa ko\u015bcielnego.<\/p>

1936<\/h2>

Z inicjatywy Slipyja odby\u0142 si\u0119 we Lwowie Kongres Unijny, po\u015bwi\u0119cony 300. rocznicy \u015bmierci metropolity kijowskiego Josyfa Weliamyna Ruckiego.<\/p>

22 grudnia 1939<\/h2>

Z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem papie\u017ca Piusa XII i na pro\u015bb\u0119 metropolity Andrzeja Szeptyckiego, Slipyj zosta\u0142 wy\u015bwi\u0119cony na arcybiskupa z prawem sukcesji. \u015awi\u0119cenia by\u0142y tajne. Slipyj wspomina\u0142: \u201eW czasach prze\u015bladowa\u0144 konsekracja nie jest zaszczytem, ale przede wszystkim ci\u0119\u017carem\u201d.<\/p>

1941-1944<\/h2>

Pomimo wojny Slipyj wznowi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Lwowskiej Akademii Duchownej.<\/p>

1 listopada 1944<\/h2>

Zosta\u0142 metropolit\u0105 po \u015bmierci Andrzeja Szeptyckiego.<\/p>

10 kwietnia 1945<\/h2>

Metropolita Slipyj zosta\u0142 aresztowany przez NKWD.<\/p>

11 kwietnia 1945 \u2013 10 maja 1946<\/h2>

Przes\u0142uchiwany w wi\u0119zieniu przy ul. \u0141onckiego we Lwowie, w wi\u0119zieniu \u0141ukjanowskim w Kijowie i w wi\u0119zieniu \u0141ubianka w Moskwie. Za zamkni\u0119tymi drzwiami s\u0105d wojskowy skaza\u0142 Slipyja na osiem lat w Siblagu (syberyjskim obozie koncentracyjnym).<\/p>

Zes\u0142any do Nowosybirska, wspomina\u0142: \u201ePodr\u00f3\u017c na zes\u0142anie mo\u017ce trwa\u0107 miesi\u0105ce. Je\u015bli skazaniec prze\u017cyje, jest tak wyczerpany po r\u00f3\u017cnych przesiadkach, terrorze stra\u017cnik\u00f3w, w g\u0142odzie, zimnie\u2026 Przybywa do obozu strasznie wychudzony, wyczerpany, przykuty \u0142a\u0144cuchami do szorstkich desek, zimny jak l\u00f3d. Opr\u00f3cz zes\u0142ania, te fizyczne m\u0119ki zabijaj\u0105 cz\u0142owieka\u2026\u201d (z kazania o zes\u0142aniu \u015bw. Klemensa, papie\u017ca).<\/p>

Nast\u0119pnie zosta\u0142 wys\u0142any do Marii\u0144ska w obwodzie Kemerowskim, gdzie zachorowa\u0142 na zapalenie p\u0142uc i czerwonk\u0119. Odm\u00f3wiono mu leczenia szpitalnego i wys\u0142ano do kolejnego obozu.<\/p>

W gu\u0142agu w Boimach z\u0142ama\u0142 r\u0119k\u0119 (\u201eInni \u0142ami\u0105 sobie \u017cebra, a ty z\u0142ama\u0142e\u015b tylko r\u0119k\u0119\u201d \u2013 takie s\u0142owa Slipyj us\u0142ysza\u0142 od lekarza).<\/p>

Zosta\u0142 przewieziony do gu\u0142agu w Kirowie w grupie licz\u0105cej ok. 40 os\u00f3b, w tym 3 ksi\u0119\u017cy i 2 biskup\u00f3w (Slipyj i Czarniecki).<\/p>

1947<\/h2>

W obozie w Peczorze, Inta: \u201eMetropolita siedzia\u0142 zm\u0119czony na plecaku\u2026 Nagle do pokoju wpadli dwaj m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani, wzrokiem zbadali obecnych. Nast\u0119pnie wskoczyli na Metropolit\u0119 i znikn\u0119li. Razem z nimi znikn\u0105\u0142 tak\u017ce baga\u017c biskupa. Ksi\u0105\u017c\u0119 Ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142 na pod\u0142odze, krew la\u0142a mu si\u0119 z ust i nosa\u201d (ze wspomnie\u0144 prof. Grobauera, obywatela Austrii).<\/p>

Podczas miesi\u0119cznej podr\u00f3\u017cy do obozu w Kosya Komi, Potma: \u201eJego Ekscelencja by\u0142 strasznie chory, mia\u0142 gor\u0105czk\u0119\u201d (ze wspomnie\u0144 Ferdynanda Cepihala).<\/p>

Sierpie\u0144 1948 \u2013 1949<\/h2>

Wi\u0119zie\u0144 obozu nr 23 w rejonie Tiemiakowskim w Mordowii.<\/p>

1949<\/h2>

Slipyj zosta\u0142 mianowany kardyna\u0142em in pectore (w ukryciu).<\/p>

1950<\/h2>

Wielokrotnie wysy\u0142any, aby zeznawa\u0107 w s\u0105dzie. Wraca\u0142 do Potmy, a nast\u0119pnie do obozu nr 14.<\/p>

15 maja 1953<\/h2>

Wezwany na komisj\u0119, na kt\u00f3rej wywierano na niego presj\u0119, aby przeszed\u0142 na prawos\u0142awie. Obiecywano mu przywr\u00f3cenie tytu\u0142\u00f3w i mo\u017cliwo\u015b\u0107 uzyskania najwy\u017cszego stanowiska w Rosyjskiej Cerkwi Prawos\u0142awnej. Slipyj stanowczo odmawia\u0142, po czym zosta\u0142 wys\u0142any do o\u015brodka dla niepe\u0142nosprawnych.<\/p>

Czerwiec 1953<\/h2>

Wezwany do Moskwy w celu nawi\u0105zania kontakt\u00f3w z Watykanem. Spotka\u0142 si\u0119 wtedy z marsza\u0142kiem Gieorgijem \u017bukowem.<\/p>

Slipyj napisa\u0142 z pami\u0119ci histori\u0119 Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w ZSRR.<\/p>

1954-1956<\/h2>

Po egzekucji dyrektora tajnej policji \u0141awrientija Berii, Slipyj zosta\u0142 wys\u0142any do obozu dla niepe\u0142nosprawnych we wsi Mak\u0142akowo ko\u0142o Jenisejska na Syberii.<\/p>

Pisa\u0142 z pami\u0119ci histori\u0119 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, a tak\u017ce listy pasterskie, kt\u00f3re przekazywa\u0142 za po\u015brednictwem zaufanych os\u00f3b na Ukrain\u0119. KGB przechwyci\u0142o r\u0119kopis jego Historii<\/em>.<\/p>

1957<\/h2>

Z okazji 40. rocznicy kap\u0142a\u0144stwa, papie\u017c Pius XII wys\u0142a\u0142 pozdrowienia do przebywaj\u0105cego w wi\u0119zieniu metropolity Slipyja. List nie dotar\u0142 do niego, natomiast wraz z zarekwirowanym r\u0119kopisem Historii<\/em> sta\u0142 si\u0119 przyczyn\u0105 kolejnego przed\u0142u\u017cenia aresztowania. Slipyj zosta\u0142 przeniesiony do obozu w Jenisejsku, p\u00f3\u017aniej w Krasnojarsku, a nast\u0119pnie w Kijowie.<\/p>

Czerwiec 1959<\/h2>

Zosta\u0142 skazany na kolejne siedem lat wi\u0119zienia. Najpierw trafi\u0142 na Kamczatk\u0119, a p\u00f3\u017aniej do oboz\u00f3w dla wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych w Tajszet\u0142agu.<\/p>

1960<\/h2>

Przyby\u0142 do obozu pracy przymusowej Potma w Mordowii. Wsp\u00f3\u0142wi\u0119zie\u0144 Abraham Shifrin nast\u0119puj\u0105co opisuje warunki w Potmie: \u201eTransport odbywa si\u0119 w wagonie bydl\u0119cym, wype\u0142nionym wi\u0119\u017aniami; [ob\u00f3z jest] wyposa\u017cony w wie\u017ce stra\u017cnicze, karabiny maszynowe, reflektory. Przez ma\u0142e, zakratowane okno o wymiarach 10×10 cm mo\u017cna zobaczy\u0107 rozleg\u0142e przestrzenie Syberii\u201d. Punkty tranzytowe obejmowa\u0142y Swierd\u0142owsk, Czuni i Nowoczunki.<\/p>

Grudzie\u0144 1960<\/h2>

Slipyj zosta\u0142 przeniesiony do Kijowa. Zapytano go wtedy o \u201emaksymalne i minimalne\u201d \u017c\u0105dania wobec rz\u0105du. W\u0142adze pr\u00f3bowa\u0142y nak\u0142oni\u0107 go do wydania o\u015bwiadczenia przeciwko papie\u017cowi i nacjonalistom za granic\u0105. Metropolita odpowiedzia\u0142: \u201ePrze\u015bladujecie mnie i m\u00f3j Ko\u015bci\u00f3\u0142, niszczycie wszystko, co jeszcze istnieje, i nadal chcecie, abym sprzeciwia\u0142 si\u0119 tym, kt\u00f3rzy s\u0105 ze mn\u0105 i kt\u00f3rzy si\u0119 broni\u0105\u201d.<\/p>

Pa\u017adziernik 1961<\/h2>

S\u0105d Najwy\u017cszy Zwi\u0105zku Radzieckiego uzna\u0142 Slipyja za szczeg\u00f3lnie niebezpiecznego recydywist\u0119 i wys\u0142a\u0142 go do Mordowii. Metropolita przyby\u0142 z zapaleniem p\u0142uc do wioski Jawa.<\/p>

26 stycznia 1963<\/h2>

Zosta\u0142 zwolniony przez Nikit\u0119 Chruszczowa za wstawiennictwem papie\u017ca Jana XXIII, prezydenta Stan\u00f3w Zjednoczonych Johna F. Kennedy’ego i jego zaufanego wys\u0142annika do Chruszczowa, Normana Cousinsa. W Moskwie, tu\u017c przed deportacj\u0105 do Rzymu, Slipyj poprosi\u0142 o pozwolenie na po\u017cegnanie si\u0119 z rodzin\u0105. Podaj\u0105c si\u0119 za cz\u0142onka rodziny, na spotkanie przyby\u0142 ihumen klasztoru redemptoryst\u00f3w w Tarnopolu, o. Wasyl Wsiewo\u0142od We\u0142yczkowski, kt\u00f3rego Slipyj potajemnie wy\u015bwi\u0119ci\u0142 w pokoju hotelowym na biskupa \u0141ucka i mianowa\u0142 swoim wikariuszem.<\/p>

9 lutego 1963<\/h2>

Slipyj przyby\u0142 do klasztoru bazylian\u00f3w w Grottaferracie we W\u0142oszech. Spotka\u0142 si\u0119 z papie\u017cem Janem XXIII i wr\u0119czy\u0142 papie\u017cowi map\u0119 ZSRR, na kt\u00f3rej zaznaczy\u0142 gu\u0142agi, w kt\u00f3rych by\u0142 przetrzymywany.<\/p>

3 marca 1963<\/h2>

W swoim li\u015bcie wielkanocnym do wszystkich Ukrai\u0144c\u00f3w wezwa\u0142 wiernych, \u201eaby za wszelk\u0105 cen\u0119 zachowali jedno\u015b\u0107 i, chocia\u017c s\u0105 rozproszeni, pozostali zjednoczeni w Eucharystii i w wierze wielkanocnej, wyra\u017conej w s\u0142owach \u00abChrystus zmartwychwsta\u0142!\u00bb\u201d.<\/p>

28 marca 1963<\/h2>

Po raz pierwszy wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w konferencji (p\u00f3\u017aniejszym synodzie) biskup\u00f3w ukrai\u0144skich.<\/p>

11 pa\u017adziernika 1963<\/h2>

Podczas II Soboru Watyka\u0144skiego, w obecno\u015bci 2500 delegat\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata, wezwa\u0142 do podniesienia Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego do godno\u015bci patriarchalnej. Sob\u00f3r jednog\u0142o\u015bnie go popar\u0142.<\/p>

25 listopada 1963<\/h2>

Slipyj wyda\u0142 dokument powo\u0142uj\u0105cy Ukrai\u0144ski Uniwersytet Katolicki im. \u015bw. Klemensa w Rzymie. Na nowo rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Towarzystwa Teologicznego i publikacj\u0119 czasopisma \u201e\u0411\u043e\u0433\u043e\u0441\u043b\u043e\u0432\u0456\u044f\u201d (\u2018Teologia\u2019).<\/p>

23 grudnia 1963<\/h2>

Metropolita Slipyj otrzyma\u0142 od papie\u017ca Paw\u0142a VI tytu\u0142 arcybiskupa wi\u0119kszego.<\/p>

22 lutego 1965<\/h2>

Zosta\u0142 formalnie mianowany kardyna\u0142em, staj\u0105c si\u0119 czwartym kardyna\u0142em w historii Ukrainy. Zosta\u0142 cz\u0142onkiem Kongregacji ds. Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wschodnich.<\/p>

1 pa\u017adziernika 1965<\/h2>

Udzieli\u0142 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa na przywr\u00f3cenie statutu klasztoru studyt\u00f3w.<\/p>

1967<\/h2>

Kupi\u0142 i odrestaurowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Sergiusza i Bachusa, najstarsz\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 parafi\u0119 greckokatolick\u0105 we W\u0142oszech.<\/p>

27 wrze\u015bnia 1969<\/h2>

Po\u015bwi\u0119ci\u0142 bazylik\u0119 \u015bw. Zofii (M\u0105dro\u015bci Bo\u017cej) w Rzymie. P\u00f3\u017aniej napisa\u0142: \u201eDzi\u0119ki ofiarom ca\u0142ego ukrai\u0144skiego ludu Bo\u017cego, w szczeg\u00f3lno\u015bci jego \u015bwieckich, i mojej skromnej pracy, zbudowano: Ukrai\u0144ski Uniwersytet Katolicki \u2013 centrum nauki; bazylik\u0119 M\u0105dro\u015bci Bo\u017cej \u2013 znak i symbol niezniszczalno\u015bci \u015bwi\u0105tyni Bo\u017cej na Ziemi, miejsce modlitwy; klasztor studyt\u00f3w \u2013 wieczny p\u0142omie\u0144 wschodniego chrze\u015bcija\u0144skiego monastycyzmu i pobo\u017cno\u015bci!\u201d.<\/p>

1968-1973<\/h2>

Odwiedzi\u0142 ukrai\u0144skie spo\u0142eczno\u015bci w diasporze, aby przywr\u00f3ci\u0107 z nimi komuni\u0119 i o\u017cywi\u0107 \u017cycie religijne. Odwiedzi\u0142 Kanad\u0119, USA, Kolumbi\u0119, Wenezuel\u0119, Peru, Argentyn\u0119, Paragwaj, Brazyli\u0119, Australi\u0119, Now\u0105 Zelandi\u0119, Niemcy, Hiszpani\u0119, Portugali\u0119, Angli\u0119, Francj\u0119, Austri\u0119, Indie i Malt\u0119 (\u0142\u0105cznie 18 kraj\u00f3w).<\/p>

1969<\/h2>

19 z 21 biskup\u00f3w Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 z pro\u015bb\u0105 do papie\u017ca Paw\u0142a VI o nadanie Josyfowi Slipyjowi tytu\u0142u patriarchy.<\/p>

1971<\/h2>

Papie\u017c Pawe\u0142 VI odm\u00f3wi\u0142 nadania Slipyjowi tytu\u0142u patriarchy.<\/p>

Slipyj zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Ukrai\u0144c\u00f3w w Kanadzie: \u201eMusicie pozosta\u0107 zjednoczeni jednym j\u0119zykiem, jedn\u0105 wiar\u0105 w Chrystusa, jedn\u0105 modlitw\u0105, jednym kultem, jednym obrz\u0105dkiem, jedn\u0105 narodow\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 ukrai\u0144sk\u0105, jedn\u0105 wielk\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 do naszego dziedzictwa ksi\u0105\u017c\u0105t i wojownik\u00f3w, do naszej kultury, literatury, sztuki, do naszych tradycji i zwyczaj\u00f3w, przez wiele stuleci scementowanych nasz\u0105 histori\u0105. Trzeba \u00abmanifestowa\u0107 jedno\u015b\u0107 narodu ukrai\u0144skiego we wszystkich krajach jego osiedlenia\u00bb\u201d.<\/p>

W parafii \u015bw. Sergiusza i Bachusa za\u0142o\u017cy\u0142 muzeum sztuki ukrai\u0144skiej i kompleks pielgrzymkowy.<\/p>

23 pa\u017adziernika 1971<\/h2>

Na papieskim synodzie biskup\u00f3w Slipyj przedstawi\u0142 referat pt. Ko\u015bci\u00f3\u0142 M\u0119czennik\u00f3w<\/em> na temat prze\u015bladowa\u0144 Ko\u015bcio\u0142a i narodu ukrai\u0144skiego.<\/p>

1975<\/h2>

Zorganizowa\u0142 sze\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w Ukrai\u0144skiego Uniwersytetu Katolickiego.<\/p>

12 lipca 1975<\/h2>

Podczas liturgii w bazylice \u015bw. Piotra w Rzymie, ks. Iwan Hrynioch, by\u0142y kapelan OUN-UPA, po raz pierwszy og\u0142osi\u0142 Josyfa Slipyja patriarch\u0105. Tytu\u0142 ten stopniowo wszed\u0142 do powszechnego u\u017cytku w parafiach ukrai\u0144skich na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>

Sierpie\u0144 1978<\/h2>

Slipyj zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do wszystkich kardyna\u0142\u00f3w i wybitnych dzia\u0142aczy ko\u015bcielnych z ca\u0142ego \u015bwiata, akredytowanych przez Stolic\u0119 Apostolsk\u0105, informuj\u0105c ich o ogromnych stratach i prze\u015bladowaniach Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego i prosz\u0105c ich o przeciwstawienie si\u0119 niszcz\u0105cemu naporowi komunizmu.<\/p>

24 marca 1980<\/h2>

Jan Pawe\u0142 II zwo\u0142a\u0142 Nadzwyczajny Synod Biskup\u00f3w Ukrai\u0144skich, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 wyb\u00f3r metropolity Myros\u0142awa Iwana Lubacziwskiego z Filadelfii na koadiutora patriarchy Josyfa Slipyja.<\/p>

1970-1981<\/h2>

Slipyj napisa\u0142 sw\u00f3j Testament<\/em>, w kt\u00f3rym rozwa\u017ca\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107 Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego i r\u00f3\u017cne aspekty \u017cycia ko\u015bcielnego i spo\u0142ecznego na Ukrainie i w diasporze.<\/p>

25 listopada \u2013 2 grudnia 1980<\/h2>

Synod Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego przyj\u0105\u0142 deklaracj\u0119 pot\u0119piaj\u0105c\u0105 lwowski pseudo-synod z 1946 r., kt\u00f3ry pod naciskiem w\u0142adz sowieckich oficjalnie zlikwidowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 greckokatolicki.<\/p>

7 wrze\u015bnia 1984<\/h2>

Patriarcha Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, kard. Josyf Slipyj zmar\u0142 w Rzymie.<\/p>

17 kwietnia 1991<\/h2>

Po\u015bmiertnie zrehabilitowany przez w\u0142adze radzieckie.<\/p>

27 sierpnia 1992 (47 lat po pierwszym aresztowaniu)<\/h2>

Doczesne szcz\u0105tki kard. Slipyja powr\u00f3ci\u0142y do ojczyzny. Zosta\u0142 pochowany w krypcie katedry \u015bw. Jura we Lwowie.<\/p>

\u00a0<\/p>

BIBLIOGRAFIA<\/h1>

Biernacki Leszek, Papie\u017c Jan Pawe\u0142 II. Nie ma wolno\u015bci bez \u201eSolidarno\u015bci\u201d, a \u201eSolidarno\u015bci\u201d bez mi\u0142o\u015bci<\/em>, w: http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/wszechnica\/page_id=1388\/index.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Biografia Josyfa Slipyja, w: https:\/\/www.ipsb.nina.gov.pl\/a\/biografia\/josyf-slipyj?print (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Ha\u0142agida Igor, Raport Departamentu IV dotycz\u0105cy katolickich obchod\u00f3w milenium chrztu Rusi w Polsce w 1988<\/em>. IPN, 1\/2008, seria: Aparat represji w Polsce Ludowej w latach 1944-1989, s. 410-411.<\/p>

Historia Archidiecezji Przemysko-Warszawskiej Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w Polsce<\/em>, w: https:\/\/cerkiew.org\/historia\/ (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Hopkins John J.. Shoes<\/em> of<\/em> a Fisherman<\/em>, April 17, 2005, w: https:\/\/madisonrecord.com\/stories\/510559651-shoes-of-a-fisherman (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Jan Pawe\u0142 II, Homilia w czasie Mszy \u015bw. odprawionej na Wzg\u00f3rzu Lecha, Gniezno 3 czerwca 1979 r., w: http:\/\/mateusz.pl\/jp99\/pp\/1979\/pp19790603c.htm (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Lisiewicz Piotr, Ludo\u017cercy gotuj\u0105 Giertycha<\/em>, w: https:\/\/wiadomosci.wp.pl\/ludozercy-gotuja-giertycha-6031943130944129a (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Polak Grzegorz, Nieznane oblicze pontyfikatu. Okruchy z papieskiego sto\u0142u<\/em>, Wydawnictwo M, Krak\u00f3w 2011.<\/p>

Rudnytzky Leo D., Farewell to a Pontiff<\/em>, \u201cLaSalle Magazine\u201d, Spring 2005, s. 21.<\/p>

Rudnytzky Leonid, Lux in tenebris: A Brief Homage to Patriarch Josyf Slipyj<\/em>, \u201cThe Ukrainian Quarterly\u201d<\/em>, vol. LXVII, n. 1-4, 2011.<\/p>

\u0422\u0440\u0456\u0443\u043c\u0444<\/em> \u0432\u0456\u0437\u0438\u0442\u0443<\/em> \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430<\/em> \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430<\/em> \u0406\u0406<\/em> \u0432<\/em> \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0443<\/em>, w: http:\/\/www.papalvisit.org.ua\/ukr\/news.php?ac=a&id=279 (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

Wojty\u0142a na Soborze, w: https:\/\/teologiapolityczna.pl\/pawe-rojek-wojty-a-na-soborze (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

\u0411\u0430\u0433\u0430\u0442\u043e\u0437\u043d\u0430\u0447\u043d\u0430 \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0423\u0413\u041a\u0426 \u0443 \u041f\u043e\u043b\u044c\u0449\u0456, \u0420\u043e\u0437\u043c\u043e\u0432\u0430 \u0437 \u0406\u0433\u043e\u0440\u0435\u043c \u0413\u0430\u043b\u0430\u0433\u0456\u0434\u043e\u044e, \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e\u043c \u0456\u0437 \u0490\u0434\u0430\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430, \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440\u043e\u043c \u043f\u0443\u0431\u043b\u0456\u043a\u0430\u0446\u0456\u0457 \u00ab\u041c\u0456\u0436 \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u043e\u044e, \u0412\u0430\u0440\u0448\u0430\u0432\u043e\u044e \u0442\u0430 \u0412\u0430\u0442\u0438\u043a\u0430\u043d\u043e\u043c. <\/em>\u0406\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0413\u0440\u0435\u043a\u043e-\u043a\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u0446\u044c\u043a\u043e\u0457 \u0446\u0435\u0440\u043a\u0432\u0438 \u0432 \u041f\u043e\u043b\u044c\u0449\u0456 1944-1970\u00bb<\/em>, w: https:\/\/nasze-slowo.pl\/bagatoznachna-istoriya-ugkts-u-polshhi\/ (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

\u0411\u043b\u0430\u0433\u043e\u0432\u0456\u0441\u043d\u0438\u043a \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u041a\u0430\u0441\u0442\u0435\u043b\u044c\u0491\u0430\u043d\u0434\u043e\u043b\u044c\u0444\u043e, \u0440\u0456\u043a XVI-XX, 1980-84, \u043a\u043d\u0438\u0433\u0430 1-4.<\/p>

\u0412\u0456\u0442\u043e\u0448\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u041e\u043b\u044c\u0433\u0430, \u0412\u0456\u0442\u043e\u0448\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u041e. \u041f\u043e\u0434\u043e\u0440\u043e\u0436\u0456 \u0411\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u041a\u0438\u0440 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 <\/em>V<\/em>\u0406\u0406 1968\u20131970 \u0443 \u0441\u0432\u0456\u0442\u043b\u0456 \u0447\u0443\u0436\u043e\u0457 \u043f\u0440\u0435\u0441\u0438<\/em>, Esse-Gi-Esse, \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436 \u2013 \u0420\u0438\u043c 1972, s. 143.<\/p>

\u0417\u0430\u043f\u043e\u0432\u0456\u0442 \u0431\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2022, s. 244.<\/p>

\u041a\u0430\u043d\u044f \u0410\u043d\u0434\u0440\u0456\u0439 \u0422\u043e\u043c\u0430\u0441, \u0412\u2019\u044f\u0437\u0435\u043d\u044c \u0442\u0430 \u0432\u0438\u0433\u043d\u0430\u043d\u0435\u0446\u044c (\u0406\u0441\u0430\u044f 53:3-4, LXX)<\/em>, \u041e\u0431\u0456\u0436\u043d\u0438\u043a \u0426\u0435\u043d\u0442\u0440\u0443 \u0441\u0442\u0443\u0434\u0456\u0439 \u0441\u043f\u0430\u0434\u0449\u0438\u043d\u0438 \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e, \u0447. 5, \u0437\u0438\u043c\u0430 2014.<\/p>

\u041c\u0430\u0440\u043a\u043e\u0432\u0441\u044c\u043a\u0438\u0439 \u0412.\u042f., \u041f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u0438\u0439 \u0441\u0442\u0430\u0442\u0443\u0441 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0457 \u043c\u043e\u0432\u0438 \u0432 \u0410\u0432\u0441\u0442\u0440\u043e-\u0423\u0433\u043e\u0440\u0441\u044c\u043a\u0456\u0439 \u0406\u043c\u043f\u0435\u0440\u0456\u0457<\/em>, w: http:\/\/radnuk.info\/statti\/250-istoriuaprava\/15001-2011-01-21-04-10-07.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

\u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015.<\/p>

\u0421\u0430\u043f\u0435\u043b\u044f\u043a \u041f\u0440\u0435\u043e\u0441\u0432. \u0410\u043d\u0434\u0440\u0456\u0439, \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u0426\u0435\u0440\u043a\u0432\u0430 \u043d\u0430 \u0414\u0440\u0443\u0433\u043e\u043c\u0443 \u0412\u0430\u0442\u0438\u043a\u0430\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u043c\u0443 \u0441\u043e\u0431\u043e\u0440\u0456<\/em>, \u0421\u0430\u043b\u0435\u0437\u0456\u044f\u043d\u0441\u044c\u043a\u0435 \u0432\u0438\u0434\u0430\u0432\u043d\u0438\u0446\u0442\u0432\u043e, \u0420\u0438\u043c \u2013 \u0411\u0443\u0435\u043d\u043e\u0441-\u0410\u0439\u0440\u0435\u0441 1967.<\/p>

\u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444, \u0421\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0438<\/em>, \u0440\u0435\u0434. \u0406\u0432\u0430\u043d \u0414\u0430\u0446\u044c\u043a\u043e, \u041c\u0430\u0440\u0456\u044f \u0413\u043e\u0440\u044f\u0447\u0430, \u0432\u0438\u0434. 3-\u0442\u0454, \u0432\u0438\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u0435 \u0439 \u0434\u043e\u043f\u043e\u0432\u043d\u0435\u043d\u0435, \u0412\u0438\u0434\u0430\u0432\u043d\u0438\u0446\u0442\u0432\u043e \u0423\u041a\u0423, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432 \u2013 \u0420\u0438\u043c 2017.<\/p>

\u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444, \u0422\u0432\u043e\u0440\u0438<\/em>, \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u0438\u0439 \u043a\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u0446\u044c\u043a\u0438\u0439 \u0443\u043d\u0456\u0432\u0435\u0440\u0441\u0438\u0442\u0435\u0442 \u0456\u043c. \u0441\u0432. \u041a\u043b\u0438\u043c\u0435\u043d\u0442\u0456\u044f \u041f\u0430\u043f\u0438, \u0420\u0438\u043c.<\/p>

\u00ab\u0421\u0438\u0434\u044f\u0447\u0438 \u043d\u0430 \u0441\u0430\u043d\u044f\u0445. \u0410\u043d\u0442\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u044f \u043b\u0456\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u043d\u0438\u0445 \u0442\u0432\u043e\u0440\u0456\u0432, \u043f\u0440\u0438\u0441\u0432\u044f\u0447\u0435\u043d\u0438\u0445 \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u043e\u0432\u0456 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432\u0456 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u043c\u0443\u00bb. \u0423\u043f\u043e\u0440\u044f\u0434\u043d\u0438\u043a: \u0406\u0440\u0438\u043d\u0430 \u0406\u0432\u0430\u043d\u043a\u043e\u0432\u0438\u0447<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2016.<\/p>

\u0428\u043b\u044f\u0445 \u0443 \u0431\u0435\u0437\u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044f. \u0414\u043e 30-\u0440\u0456\u0447\u0447\u044f \u0432\u0456\u0434\u0445\u043e\u0434\u0443 \u0443 \u0432\u0456\u0447\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u0411\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e (1892-1984). \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0456\u044f\u043b\u0438 \u043f\u0440\u043e \u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044c \u0442\u0430 \u043f\u043e\u0445\u043e\u0440\u043e\u043d,<\/em> \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432 2014.<\/p>

\u00ab\u0423 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e \u0431\u0443\u043b\u0430 \u0434\u0430\u043b\u0435\u043a\u043e\u0433\u043b\u044f\u0434\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u0410\u043d\u0434\u0440\u0435\u044f \u0428\u0435\u043f\u0442\u0438\u0446\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e\u00bb. \u041e\u0441\u043e\u0431\u0438\u0441\u0442\u0438\u0439 \u0441\u0435\u043a\u0440\u0435\u0442\u0430\u0440 \u0413\u043b\u0430\u0432\u0438 \u0423\u0413\u041a\u0426 \u043e. \u0406\u0432\u0430\u043d \u0414\u0430\u0446\u044c\u043a\u043e <\/em>\u2013<\/em> \u043f\u0440\u043e \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u0430\u0440\u0445\u0430 \u0456 \u043f\u0440\u043e \u0441\u0443\u0447\u0430\u0441\u043d\u0443 \u0440\u0435\u043b\u0456\u0433\u0456\u0439\u043d\u0443 \u0441\u0438\u0442\u0443\u0430\u0446\u0456\u044e<\/em>, w: https:\/\/www.religion.in.ua\/13706-u-josifa-slipogo-bula-dalekoglyadnist-andreya-sheptickogo-osobistij-sekretar-glavi-ugkc-o-ivan-dacko-pro-patriarxa-i-pro-suchasnu-religijnu-situaciyu.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[1]<\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 28.<\/p>

[2]<\/a> Chodzi o Ho\u0142odomor, czyli wielki g\u0142\u00f3d z rozkazu Stalina na Ukrainie w latach 1932-1933, kt\u00f3ry by\u0142 przyczyn\u0105 \u015bmierci od 3 do nawet 10 milion\u00f3w ludzi.<\/p>

[3]<\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 28-29.<\/p>

[4]<\/a> Tam\u017ce, s. 29.<\/p>

[5]<\/sup><\/a> John J. Hopkins. Shoes of a Fisherman<\/em>, 17 IV 2005, w: https:\/\/madisonrecord.com\/stories\/510559651-shoes-of-a-fisherman (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[6]<\/sup><\/a> \u0414-\u0440 \u0410\u043d\u0434\u0440\u0456\u0439 \u0422\u043e\u043c\u0430\u0441 \u041a\u0430\u043d\u044f, \u0412<\/em>\u2019<\/em>\u044f\u0437\u0435\u043d\u044c<\/em> \u0442\u0430<\/em> \u0432\u0438\u0433\u043d\u0430\u043d\u0435\u0446\u044c<\/em> (<\/em>\u0406\u0441\u0430\u044f<\/em> 53:3-4, LXX)<\/em>, \u041e\u0431\u0456\u0436\u043d\u0438\u043a \u0426\u0435\u043d\u0442\u0440\u0443 \u0441\u0442\u0443\u0434\u0456\u0439 \u0441\u043f\u0430\u0434\u0449\u0438\u043d\u0438 \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e, \u0447. 5, \u0437\u0438\u043c\u0430 2014.<\/p>

[7]<\/sup><\/a> \u0406\u043c\u0435\u043d\u0438\u043d\u043e\u0432\u0456 \u043f\u0440\u0438\u0432\u0456\u0442\u0438 \u0411\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u043c\u0443 \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u043e\u0432\u0456 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432\u0456 \u0432\u0456\u0434 \u041f\u0430\u043f\u0438 \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 19 III 1984, \u0411\u043b\u0430\u0433\u043e\u0432\u0456\u0441\u043d\u0438\u043a, \u0420\u0456\u043a XVI-\u0425\u0425, 1980-84, s. 250.<\/p>

[8]<\/sup><\/a> \u041f\u0440\u0438\u0432\u0456\u0442\u0430\u043d\u043d\u044f \u0421\u0432\u044f\u0442\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u041e\u0442\u0446\u044f \u041f\u0430\u043f\u0438 \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406 \u0413\u043b\u0430\u0432\u0456 \u0423\u041a\u0426\u0435\u0440\u043a\u0432\u0438, \u0432\u0456\u0434\u0447\u0438\u0442\u0430\u043d\u0435 \u041a\u0430\u0440\u0434. \u0412. \u0420\u0443\u0431\u0456\u043d\u043e\u043c \u0443 \u0441\u043e\u0431\u043e\u0440\u0456 \u0421\u0432\u044f\u0442\u043e\u0457 \u0421\u043e\u0444\u0456\u0457 \u0432 \u0420\u0438\u043c\u0456, 17 II 1982.<\/p>

[9]<\/sup><\/a> \u041f\u0440\u0435\u043e\u0441\u0432. \u0410\u043d\u0434\u0440\u0456\u0439 \u0421\u0430\u043f\u0435\u043b\u044f\u043a, \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u0426\u0435\u0440\u043a\u0432\u0430 \u043d\u0430 \u0414\u0440\u0443\u0433\u043e\u043c\u0443 \u0412\u0430\u0442\u0438\u043a\u0430\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u043c\u0443 \u0441\u043e\u0431\u043e\u0440\u0456<\/em>, \u0421\u0430\u043b\u0435\u0437\u0456\u044f\u043d\u0441\u044c\u043a\u0435 \u0432\u0438\u0434\u0430\u0432\u043d\u0438\u0446\u0442\u0432\u043e, \u0420\u0438\u043c \u2013 \u0411\u0443\u0435\u043d\u043e\u0441-\u0410\u0439\u0440\u0435\u0441 1967, s. 152.<\/p>

[10]<\/sup><\/a> Leonid Rudnytzky, Lux in tenebris: A Brief Homage to Patriarch Josyf Slipyj<\/em>,\u00a0\u201cThe Ukrainian Quarterly\u201d<\/em>, vol. LXVII, n. 1-4, 2011.<\/p>

[11]<\/sup><\/a> Biografia Josyfa Slipyja, w: https:\/\/www.ipsb.nina.gov.pl\/a\/biografia\/josyf-slipyj?print (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[12]<\/sup><\/a> Grzegorz Polak, Nieznane oblicze pontyfikatu. Okruchy z papieskiego sto\u0142u<\/em>, Wydawnictwo M, Krak\u00f3w 2011, s. 72-77.<\/p>

[13]<\/sup><\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e,<\/em> \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 31.<\/p>

[14]<\/sup><\/a> C\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 23 XI 1983, Arch. Pat. 118:292-93.<\/p>

[15]<\/sup><\/a> C\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 3 VI 1979, Arch. Pat. 118:99-100 (\u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430); C\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 15 VI 1979, Arch. Pat. 118:102-5 (\u0456\u0442\u0430\u043b\u0456\u0439\u0441\u044c\u043a\u0430).<\/p>

[16]<\/sup><\/a> \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0412\u043b\u0430\u0434\u0438\u0441\u043b\u0430\u0432\u0430 \u0420\u0443\u0431\u0456\u043d\u0430, 15 VI 1979, \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439, \u0422\u0432\u043e\u0440\u0438<\/em>, 14:374.<\/p>

[17]<\/sup><\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 31.<\/p>

[18]<\/sup><\/a> \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 19 X 1978, Arch. Pat. 118:51.<\/p>

[19]<\/sup><\/a> \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439, \u0422\u0432\u043e\u0440\u0438<\/em>, 1:91-158.<\/p>

[20]<\/sup><\/a> \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 10 II 1981, Arch. Pat. 118:200-201.<\/p>

[21]<\/sup><\/a> Jan Pawe\u0142 II, Homilia w\u00a0czasie Mszy \u015bw. odprawionej na\u00a0Wzg\u00f3rzu Lecha, Gniezno 3 VI 1979, w: http:\/\/mateusz.pl\/jp99\/pp\/1979\/pp19790603c.htm (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[22]<\/sup><\/a> Grzegorz Polak, Nieznane oblicze pontyfikatu. Okruchy z papieskiego sto\u0142u<\/em>, Wydawnictwo M, Krak\u00f3w 2011, s. 72-77.<\/p>

[23]<\/sup><\/a> \u00abRiservata personale per il Santo Padre\u00bb<\/em>, 29 VI 1981, <\/em>Arch. Pat. 118:223-27; \u0434\u0438\u0432. \u0442\u0430\u043a\u043e\u0436 \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439, \u0422\u0432\u043e\u0440\u0438<\/em>, 14:295.<\/p>

[24]<\/sup><\/a> \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0442\u0430 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u0456 \u043a\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u0446\u044c\u043a\u0456 \u0454\u043f\u0438\u0441\u043a\u043e\u043f\u0438 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 20 XI 1978, Arch. Pat. 40:204-7.<\/p>

[25]<\/sup><\/a> \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406, 7 II 1980, Arch. Pat. 118:125-26.<\/p>

[26]<\/sup><\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 203.<\/p>

[27]<\/sup><\/a> \u00ab\u0423 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e \u0431\u0443\u043b\u0430 \u0434\u0430\u043b\u0435\u043a\u043e\u0433\u043b\u044f\u0434\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u0410\u043d\u0434\u0440\u0435\u044f \u0428\u0435\u043f\u0442\u0438\u0446\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e\u00bb. \u041e\u0441\u043e\u0431\u0438\u0441\u0442\u0438\u0439 \u0441\u0435\u043a\u0440\u0435\u0442\u0430\u0440 \u0413\u043b\u0430\u0432\u0438 \u0423\u0413\u041a\u0426 \u043e. \u0406\u0432\u0430\u043d \u0414\u0430\u0446\u044c\u043a\u043e \u2013 \u043f\u0440\u043e \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u0430\u0440\u0445\u0430 \u0456 \u043f\u0440\u043e \u0441\u0443\u0447\u0430\u0441\u043d\u0443 \u0440\u0435\u043b\u0456\u0433\u0456\u0439\u043d\u0443 \u0441\u0438\u0442\u0443\u0430\u0446\u0456\u044e<\/em>, w: https:\/\/www.religion.in.ua\/13706-u-josifa-slipogo-bula-dalekoglyadnist-andreya-sheptickogo-osobistij-sekretar-glavi-ugkc-o-ivan-dacko-pro-patriarxa-i-pro-suchasnu-religijnu-situaciyu.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[28]<\/sup><\/a> \u0406\u0432\u0430\u043d \u041f\u0430\u0432\u043b\u043e \u0406\u0406 \u0434\u043e \u0412\u0435\u0440\u0445\u043e\u0432\u043d\u043e\u0433\u043e \u0410\u0440\u0445\u0456\u0454\u043f\u0438\u0441\u043a\u043e\u043f\u0430 \u0442\u0430 \u0454\u043f\u0438\u0441\u043a\u043e\u043f\u0456\u0432 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0457 \u0426\u0435\u0440\u043a\u0432\u0438, 1 III 1980, Arch. Pat. 118:131.<\/p>

[29]<\/sup><\/a> Wojty\u0142a na Soborze, w: https:\/\/teologiapolityczna.pl\/pawe-rojek-wojty-a-na-soborze (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[30]<\/sup><\/a> Leszek Biernacki, Papie\u017c Jan Pawe\u0142 II. Nie ma wolno\u015bci bez \u201eSolidarno\u015bci\u201d, a \u201eSolidarno\u015bci\u201d bez mi\u0142o\u015bci<\/em>, w: http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/wszechnica\/page_id=1388\/index.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[31]<\/sup><\/a> \u0411\u043b\u0430\u0433\u043e\u0432\u0456\u0441\u043d\u0438\u043a \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e, \u041a\u0430\u0441\u0442\u0435\u043b\u044c\u0491\u0430\u043d\u0434\u043e\u043b\u044c\u0444\u043e, p\u0456\u043a XVI-XX, 1980-84, k\u043d\u0438\u0433\u0430 1-4, s. 176.<\/p>

[32]<\/a> \u00ab\u0423 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e \u0431\u0443\u043b\u0430 \u0434\u0430\u043b\u0435\u043a\u043e\u0433\u043b\u044f\u0434\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u0410\u043d\u0434\u0440\u0435\u044f \u0428\u0435\u043f\u0442\u0438\u0446\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e\u00bb. \u041e\u0441\u043e\u0431\u0438\u0441\u0442\u0438\u0439 \u0441\u0435\u043a\u0440\u0435\u0442\u0430\u0440 \u0413\u043b\u0430\u0432\u0438 \u0423\u0413\u041a\u0426 \u043e. \u0406\u0432\u0430\u043d \u0414\u0430\u0446\u044c\u043a\u043e \u2013 \u043f\u0440\u043e \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u0430\u0440\u0445\u0430 \u0456 \u043f\u0440\u043e \u0441\u0443\u0447\u0430\u0441\u043d\u0443 \u0440\u0435\u043b\u0456\u0433\u0456\u0439\u043d\u0443 \u0441\u0438\u0442\u0443\u0430\u0446\u0456\u044e<\/em>, w: https:\/\/www.religion.in.ua\/13706-u-josifa-slipogo-bula-dalekoglyadnist-andreya-sheptickogo-osobistij-sekretar-glavi-ugkc-o-ivan-dacko-pro-patriarxa-i-pro-suchasnu-religijnu-situaciyu.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[33]<\/sup><\/a> \u0428\u043b\u044f\u0445 \u0443 \u0431\u0435\u0437\u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044f.<\/em> \u0414\u043e 30-\u0440\u0456\u0447\u0447\u044f \u0432\u0456\u0434\u0445\u043e\u0434\u0443 \u0443 \u0432\u0456\u0447\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u0411\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e (1892-1984)<\/em>. \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0456\u044f\u043b\u0438 \u043f\u0440\u043e \u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044c \u0442\u0430 \u043f\u043e\u0445\u043e\u0440\u043e\u043d<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432 2014, s. 10.<\/p>

[34]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 11.<\/p>

[35]<\/sup><\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 5.<\/p>

[36]<\/sup><\/a> \u0428\u043b\u044f\u0445 \u0443 \u0431\u0435\u0437\u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044f.<\/em> \u0414\u043e 30-\u0440\u0456\u0447\u0447\u044f \u0432\u0456\u0434\u0445\u043e\u0434\u0443 \u0443 \u0432\u0456\u0447\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u0411\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u041f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e (1892-1984). \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0456\u044f\u043b\u0438 \u043f\u0440\u043e \u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u044c \u0442\u0430 \u043f\u043e\u0445\u043e\u0440\u043e\u043d<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432 2014, s. 12.<\/p>

[37]<\/sup><\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 16.<\/p>

[38]<\/sup><\/a> \u0422\u0440\u0456\u0443\u043c\u0444 \u0432\u0456\u0437\u0438\u0442\u0443 \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u041f\u0430\u0432\u043b\u0430 \u0406\u0406 \u0432 \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0443<\/em>, w: http:\/\/www.papalvisit.org.ua\/ukr\/news.php?ac=a&id=279 (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[39]<\/sup><\/a> Leo D. Rudnytzky, Farewell to a Pontiff<\/em>, \u201cLaSalle Magazine\u201d, Spring 2005, s. 21.<\/p>

[40]<\/sup><\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 224.<\/p>

[41]<\/a> Szczeg\u00f3\u0142owe i obszerne dzie\u0142o: Duchowie\u0144stwo Diecezji Przemyskiej i Administracja Apostolska \u0141emkowszczyzny<\/em> w 2 tomach<\/em> opublikowa\u0142 ks. dr Bohdan Prah, by\u0142y rektor Ukrai\u0144skiego Uniwersytetu Katolickiego. Pierwszy tom jest po\u015bwi\u0119cony historii Diecezji Przemyskiej i Administracji Apostolskiej \u0141emkowszczyzny w burzliwym i tragicznym okresie lat 1939-1989, w kt\u00f3rych Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten przetrwa\u0142 wojn\u0119, represje sowieckie i niemieckie, a tak\u017ce polskich w\u0142adz komunistycznych, a ostatecznie zosta\u0142 os\u0142abiony przymusow\u0105 likwidacj\u0105, wi\u0119zieniem, wygnaniem i deportacj\u0105 duchowie\u0144stwa i wiernych. W tomie drugim opublikowano bogaty zbi\u00f3r dokument\u00f3w przybli\u017caj\u0105cych losy duchowie\u0144stwa oraz wydarzenia na terenie historycznej eparchii przemyskiej podczas szczeg\u00f3lnie brutalnych prze\u015bladowa\u0144 w latach 1939-1950.<\/p>

[42]<\/a> Historia Archidiecezji Przemysko-Warszawskiej Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego w Polsce<\/em>, w: \u00a0https:\/\/cerkiew.org\/historia\/ (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[43]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>

[44]<\/a> Jaros\u0142aw Pelikan przytacza jako przyk\u0142ad list Chrystofory Malkowskiej do Slipyja z 10 VI 1984, s. 184.<\/p>

[45]<\/a> Chodzi o list Josyfa Slipyja do Gustavo Testy z 11 III 1965.<\/p>

[46]<\/a> \u042f\u0440\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432 \u041f\u0435\u043b\u0456\u043a\u0430\u043d, \u0406\u0441\u043f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0438\u043a \u043c\u0456\u0436 \u0421\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c \u0456 \u0417\u0430\u0445\u043e\u0434\u043e\u043c. \u041f\u043e\u0440\u0442\u0440\u0435\u0442 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2015, s. 184. Autor powo\u0142uje si\u0119 na list Josyfa Slipyja do Angelo Dell\u2019Acqua z 2 I 1966.<\/p>

[47]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>

[48]<\/a> Tam\u017ce, s. 185.<\/p>

[49]<\/a> \u0411\u0430\u0433\u0430\u0442\u043e\u0437\u043d\u0430\u0447\u043d\u0430 \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0423\u0413\u041a\u0426 \u0443 \u041f\u043e\u043b\u044c\u0449\u0456. \u0420\u043e\u0437\u043c\u043e\u0432\u0430 \u0437 \u0406\u0433\u043e\u0440\u0435\u043c \u0413\u0430\u043b\u0430\u0433\u0456\u0434\u043e\u044e, \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e\u043c \u0456\u0437 \u0490\u0434\u0430\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430, \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440\u043e\u043c \u043f\u0443\u0431\u043b\u0456\u043a\u0430\u0446\u0456\u0457 \u00ab\u041c\u0456\u0436 \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u043e\u044e, \u0412\u0430\u0440\u0448\u0430\u0432\u043e\u044e \u0442\u0430 \u0412\u0430\u0442\u0438\u043a\u0430\u043d\u043e\u043c. <\/em>\u0406\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0413\u0440\u0435\u043a\u043e-\u043a\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u0446\u044c\u043a\u043e\u0457 \u0446\u0435\u0440\u043a\u0432\u0438 \u0432 \u041f\u043e\u043b\u044c\u0449\u0456 1944\u20131970\u00bb<\/em>, w: https:\/\/nasze-slowo.pl\/bagatoznachna-istoriya-ugkts-u-polshhi\/ (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[50]<\/a> Pelikan cytuje list kard. Stefana Wyszy\u0144skiego do Slipyja z dnia 25 XII 1965.<\/p>

[51]<\/a> Igor Ha\u0142agida<\/a>,\u00a0Raport Departamentu IV dotycz\u0105cy katolickich obchod\u00f3w milenium chrztu Rusi w Polsce w 1988<\/em>, IPN, 1\/2008, seria: Aparat represji w Polsce Ludowej w latach 1944-1989, s. 410-411.<\/p>

[52]<\/a> \u0412.\u042f. \u041c\u0430\u0440\u043a\u043e\u0432\u0441\u044c\u043a\u0438\u0439, \u041f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u0438\u0439 \u0441\u0442\u0430\u0442\u0443\u0441 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0457 \u043c\u043e\u0432\u0438 \u0432 \u0410\u0432\u0441\u0442\u0440\u043e-\u0423\u0433\u043e\u0440\u0441\u044c\u043a\u0456\u0439 \u0406\u043c\u043f\u0435\u0440\u0456\u0457<\/em>, w: http:\/\/radnuk.info\/statti\/250-istoriuaprava\/15001-2011-01-21-04-10-07.html (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[53]<\/a> \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444 \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439, \u0421\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0438<\/em>, \u0440\u0435\u0434. \u0406\u0432\u0430\u043d \u0414\u0430\u0446\u044c\u043a\u043e, \u041c\u0430\u0440\u0456\u044f \u0413\u043e\u0440\u044f\u0447\u0430, \u0432\u0438\u0434. 3-\u0442\u0454, \u0432\u0438\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u0435 \u0439 \u0434\u043e\u043f\u043e\u0432\u043d\u0435\u043d\u0435, \u0412\u0438\u0434\u0430\u0432\u043d\u0438\u0446\u0442\u0432\u043e \u0423\u041a\u0423, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432 \u2013 \u0420\u0438\u043c 2017, s. 75.<\/p>

[54]<\/a> Tam\u017ce, s. 91.<\/p>

[55]<\/a> Tam\u017ce, s. 93.<\/p>

[56]<\/a> \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444 \u0421\u043b\u0456\u043f\u0438\u0439, \u0421\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0438<\/em>, s. 426.<\/p>

[57]<\/a> \u0428\u043b\u044f\u0445\u043e\u043c \u043e\u0431\u043d\u043e\u0432\u0438<\/em>. \u0422\u0432\u043e\u0440\u0438 \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0456 \u043a\u0430\u0440\u0434\u0438\u043d\u0430\u043b\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430. \u0417\u0456\u0431\u0440\u0430\u043b\u0438 \u043e. \u0434-\u0440 \u0406\u0432\u0430\u043d \u0425\u043e\u043c\u0430 \u0456 \u043e. \u0434-\u0440 \u042e\u0440\u0456\u0439 \u0424\u0435\u0434\u043e\u0440\u0456\u0432<\/em>, t. \u0406\u0406\u0406-IV, s. 136.<\/p>

[58]<\/a> Stefan Balicki (1899-1943) opublikowa\u0142 w 1972 r. wiersz Modlitwa Kardyna\u0142a<\/em> w emigracyjnym tygodniku spo\u0142eczno-kulturalnym \u201eWiadomo\u015bci\u201d, kt\u00f3ry jako kontynuacja publikacji \u201eWiadomo\u015bci Polskie, Polityczne i Literackie\u201d (1940-1944) zosta\u0142 wznowiony w 1946 r. w Londynie przez M. Grydzewskiego i A. Bormana (magazyn przesta\u0142 istnie\u0107 w 1981 r.).<\/p>

[59]<\/a> Piotr Lisiewicz, Ludo\u017cercy gotuj\u0105 Giertycha<\/em>, w: https:\/\/wiadomosci.wp.pl\/ludozercy-gotuja-giertycha-6031943130944129a (dost\u0119p: 14 XI 2024).<\/p>

[60]<\/a> Wydanie pierwsze, \u201eKultura\u201d 1968, n. 255 (grudzie\u0144). Fragment tej cz\u0119\u015bci Tryptyku<\/em> \u0141obodowski odczyta\u0142 26 XI 1977 r. podczas wieczoru autorskiego zorganizowanego w Ukrai\u0144skim Instytucie Literackim w Nowym Jorku. Przedruk: \u00ab\u0421\u0438\u0434\u044f\u0447\u0438 \u043d\u0430 \u0441\u0430\u043d\u044f\u0445. \u0410\u043d\u0442\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u044f \u043b\u0456\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u043d\u0438\u0445 \u0442\u0432\u043e\u0440\u0456\u0432, \u043f\u0440\u0438\u0441\u0432\u044f\u0447\u0435\u043d\u0438\u0445 \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u043e\u0432\u0456 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432\u0456 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u043c\u0443<\/em>\u00bb. \u0423\u043f\u043e\u0440\u044f\u0434\u043d\u0438\u043a: \u0406\u0440\u0438\u043d\u0430 \u0406\u0432\u0430\u043d\u043a\u043e\u0432\u0438\u0447<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2016.<\/p>

[61]<\/a> Przedruk: \u00ab\u0421\u0438\u0434\u044f\u0447\u0438 \u043d\u0430 \u0441\u0430\u043d\u044f\u0445. \u0410\u043d\u0442\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u044f \u043b\u0456\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u043d\u0438\u0445 \u0442\u0432\u043e\u0440\u0456\u0432, \u043f\u0440\u0438\u0441\u0432\u044f\u0447\u0435\u043d\u0438\u0445 \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u043e\u0432\u0456 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u043e\u0432\u0456 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u043c\u0443\u00bb<\/em>. \u0423\u043f\u043e\u0440\u044f\u0434\u043d\u0438\u043a: \u0406\u0440\u0438\u043d\u0430 \u0406\u0432\u0430\u043d\u043a\u043e\u0432\u0438\u0447<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2016.<\/p>

[62]<\/a> Testament patriarchy Josyfa Slipyja<\/em>, wersja polska; \u0417\u0430\u043f\u043e\u0432\u0456\u0442 \u0431\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u043f\u0430\u0442\u0440\u0456\u044f\u0440\u0445\u0430 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 \u0421\u043b\u0456\u043f\u043e\u0433\u043e<\/em>, \u0410\u0440\u0442\u043e\u0441, 2022, s. 89.<\/p>

[63]<\/a> W oparciu o dane zawarte w ksi\u0105\u017cce: \u0412\u0456\u0442\u043e\u0448\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u041e.,\u00a0\u041f\u043e\u0434\u043e\u0440\u043e\u0436\u0456\u00a0\u0411\u043b\u0430\u0436\u0435\u043d\u043d\u0456\u0448\u043e\u0433\u043e \u041a\u0438\u0440 \u0419\u043e\u0441\u0438\u0444\u0430 V\u0406\u0406 1968-1970 \u0443 \u0441\u0432\u0456\u0442\u043b\u0456 \u0447\u0443\u0436\u043e\u0457 \u043f\u0440\u0435\u0441\u0438, <\/em>Esse-Gi-Esse, \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436 \u2013 \u0420\u0438\u043c 1972, s. 143.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Patriarcha Josyf Slipyj i Polska: do \u017ar\u00f3de\u0142 Posta\u0107 patriarchy Josyfa Slipyja w kontek\u015bcie jego kontakt\u00f3w z Polsk\u0105 jest stosunkowo ma\u0142o na\u015bwietlona w historiografii obu narod\u00f3w. Jest to temat zar\u00f3wno wdzi\u0119czny, jak i trudny, gdy\u017c wymaga dotkni\u0119cia bolesnych kwestii historycznych, zwi\u0105zanych z dziejami polsko-ukrai\u0144skimi w XIX i XX wieku. Przyw\u00f3dca Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, kard. Josyf Slipyj […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7040,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-7037","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","6":"hentry","7":"category-food-for-thought","9":"post-with-thumbnail","10":"post-with-thumbnail-icon"},"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1.jpg",1400,1050,false],"landscape":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1.jpg",1400,1050,false],"portraits":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1.jpg",1400,1050,false],"thumbnail":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-1024x768.jpg",720,540,true],"1536x1536":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1.jpg",1400,1050,false],"2048x2048":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1.jpg",1400,1050,false],"post-thumbnail":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-720x380.jpg",720,380,true],"vantage-thumbnail-no-sidebar":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-1080x380.jpg",1080,380,true],"vantage-slide":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-960x480.jpg",960,480,true],"vantage-carousel":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-272x182.jpg",272,182,true],"vantage-grid-loop":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-436x272.jpg",436,272,true],"woocommerce_thumbnail":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-300x300.jpg",300,300,true],"woocommerce_single":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-600x450.jpg",600,450,true],"woocommerce_gallery_thumbnail":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-100x100.jpg",100,100,true],"sow-carousel-default":["https:\/\/stsophia.us\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Pope-Slipyj1_1-272x182.jpg",272,182,true]},"rttpg_author":{"display_name":"sofia","author_link":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/author\/sofia\/"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"\u0414\u0443\u0445\u043e\u0432\u043d\u0430 \u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u043d\u043a\u0430<\/a>","rttpg_excerpt":"Patriarcha Josyf Slipyj i Polska: do \u017ar\u00f3de\u0142 Posta\u0107 patriarchy Josyfa Slipyja w kontek\u015bcie jego kontakt\u00f3w z Polsk\u0105 jest stosunkowo ma\u0142o na\u015bwietlona w historiografii obu narod\u00f3w. Jest to temat zar\u00f3wno wdzi\u0119czny, jak i trudny, gdy\u017c wymaga dotkni\u0119cia bolesnych kwestii historycznych, zwi\u0105zanych z dziejami polsko-ukrai\u0144skimi w XIX i XX wieku. Przyw\u00f3dca Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Greckokatolickiego, kard. Josyf Slipyj…","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7037","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7037"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7037\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7046,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7037\/revisions\/7046"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7040"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7037"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7037"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/stsophia.us\/ua\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7037"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}